Vija e kuqe për arsimin e lartë: Autonomia akademike nuk është mburojë ndaj paligjshmërisë

Autonomia universitare përbën gurthemelin e arsimit të lartë, duke u siguruar institucioneve lirinë akademike, pavarësinë në kërkimin shkencor dhe menaxhimin e veprimtarisë së tyre pa ndërhyrje arbitrare politike. Megjithatë, kjo liri nuk mund të interpretohet si një sovranitet jashtë kornizës ligjore apo si imunitet personal për drejtuesit e institucioneve të arsimit të lartë. Kur shfaqen dyshime të bazuara për keqmenaxhim të parasë publike, parregullsi në procesin e dhënies së gradave shkencore dhe titujve akademikë, si dhe mungesë të llogaridhënies institucionale, situata nuk mund të cilësohet thjesht si një çkëputje e brendshme e universiteteve. Këto raste lidhen pazgjidhshmërisht me detyrimin e shtetit për të garantuar sundimin e ligjit, integritetin e proceseve akademike dhe mbrojtjen e fondeve të taksapaguesve. Në qendër të debatit qëndron një dilemë thelbësore: A mund të shërbejë autonomia universitare si një mburojë për t'i ikur kontrollit shtetëror, ndërkohë që financimi mbështetet tërësisht te buxheti i shtetit? Përgjigjja e prerë është jo. Megjithatë, zgjidhja e duhur nuk konsiston as në rikthimin e universiteteve nën kontrollin e drejtpërdrejtë politik të qeverisë, por në ndërtimin e një sistemi të pavarur, transparent dhe funksional llogaridhënieje. I. Cili është roli i qeverisë? Përgjegjësia e ekzekutivit duhet të analizohet në tri dimensione kryesore: roli i saj si financuese, si garantuese e zbatimit të ligjit dhe si përgjegjëse për mbarëvajtjen e mekanizmave mbikëqyrës. Ligji nr. 80/2015, “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor”, e kushtëzon autonominë e universiteteve me detyrimin rigoroz për të zbatuar legjislacionin në fuqi, duke i njohur njëkohësisht shtetit detyrimin për ruajtjen e standardeve, cilësisë dhe financimit të këtij sektori. Për rrjedhojë, përballë shkeljeve të dokumentuara ose dyshimeve të arsyetuara që kërkojnë verifikim të thelluar, qeveria nuk mund të mbrohet thjesht pas parimit të autonomisë universitare. Në këtë kontekst, është e domosdoshme të ndahen qartë tri nivele përgjegjësie: - Përgjegjësia e drejtuesve universitarë: lidhur me vendimmarrjen, administrimin e burimeve financiare dhe ruajtjen e standardeve akademike. - Përgjegjësia e institucioneve mbikëqyrëse: për efektivitetin e kontrolleve, evidentimin e shkeljeve dhe marrjen e masave brenda fushës së tyre të kompetencës. - Përgjegjësia e qeverisë: për hartimin e politikave, kuadrit ligjor, sigurimin e fondeve dhe funksionimin e pandërprerë të mekanizmave shtetërorë të kontrollit. Kjo nuk nënkupton se qeveria mbart fajin automatik për çdo parregullsi që ndodh brenda një universiteti. Por, kur kontrollet rezultojnë të mangëta, shkeljet e konstatuara kalojnë pa u ndëshkuar ose mekanizmat e kontrollit dështojnë, lind detyrimi për të vlerësuar edhe përgjegjësinë institucionale të vetë organeve mbikëqyrëse. II. Ku duhet të ndërhyjë qeveria? A. Në administrimin e fondeve publike. Universitetet publike nuk kanë asnjë të drejtë t'i trajtojnë paratë e buxhetit të shtetit si fonde pa detyrim për të dhënë llogari. Përmes agjencive dhe institucioneve të autorizuara, qeveria ka detyrimin të garantojë: - Auditimin e rregullt dhe, kur ka sinjale konkrete, auditimin e jashtëzakonshëm të universiteteve publike. - Transparencën e plotë përmes publikimit të buxheteve, zërave të shpenzimeve, kontratave, procedurave të prokurimit dhe raporteve të auditimit, duke ruajtur konfidencialitetin e parashikuar me ligj. - Verifikimin në terren se fondet po shfrytëzohen pikërisht për qëllimin për të cilin janë miratuar. - Ndjekjen me përpikëri të rekomndimeve të dala nga auditimet dhe bërjen publike të masave të ndërmarra për jetësimin e tyre. - Dorëzimin pranë organeve ligjzbatuese të çështjeve ku konstatohen elemente të mundshme të shkeljeve penale. Kontrolli i Lartë i Shtetit ka evidentuar ndër vite probleme shqetësuese në menaxhimin financiar të arsimit të lartë, duke përcjellë raste të caktuara në organet e drejtësisë. Kjo dëshmon qartë se mjetet e kontrollit ekzistojnë, por kërkohet një angazhim më i madh për funksionimin e tyre.