Kriza e ajrit në Kosovë: Avokati i Popullit lëshon alarmin për rreziqet shëndetësore dhe dështimet institucionale

Cilësia e ajrit vazhdon të mbetet ndër sfidat më urgjente mjedisore në Kosovë, duke vënë në rrezik të drejtpërdrejtë shëndetin publik të qytetarëve, sipas një dokumenti të ri zyrtar. Në raportin e publikuar më 6 nëntor 2026, Avokati i Popullit ka ngritur alarmin mbi shkallën e lartë të ndotjes, tejkalimet e vazhdueshme të normave të lejuara dhe boshllëqet e theksuara institucionale në ruajtjen e ekosistemit. Sipas gjetjeve, faktorët kryesorë që ndikojnë në ndotjen e ajrit përfshijnë termocentralet “Kosova A” dhe “Kosova B”, sistemet e ngrohjes nëpër shtëpi, qarkullimin e gjerë të automjeteve në trafik, si dhe zhvillimin e aktiviteteve industriale. Të dhënat e analizuara dëshmojnë se gjatë vitit 2025, përqendrimi më alarmant i grimcave të rrezikshme PM₂.₅ u shënua në lagjen Kodra e Trimave në Prishtinë, ku u arrit niveli prej 272 mikrogramësh për metër kub. Dokumenti vë në dukje se kapërcimi i vlerave kufitare është dukuri më e shpeshtë gjatë muajve të ftohtë të dimrit, kur ndikojnë negativisht përdorimi i lëndëve djegëse dhe kushtet e pafavorshme të motit. Statistikat për vitin 2025 dëshmojnë se stacioni monitorues te Rilindja në kryeqytet ka regjistruar 43 ditë me tejkalim të kufirit ditor për grimcat PM₁₀, ndërsa Kodra e Trimave ka shënuar 32 ditë të tilla. Në qytetin e Mitrovicës janë regjistruar 26 ditë, pranë stacionit të IHMK-së në Prishtinë 21 ditë, kurse në Obiliq 16 ditë. Po ashtu, kapërcime të normave të lejueshme janë evidentuar edhe në komunat e Pejës, Gjilanit, Drenasit, në Dardhishtë, Han të Elezit, si dhe në Prizren. Një tjetër vatër shqetësimi mbetet mbështetja te druri dhe qymyri për ngrohjen e banesave. Duke iu referuar statistikave të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, raporti thekson se rreth 72% e familjeve kosovare ngrohen me dru, 23% shfrytëzojnë energjinë elektrike, kurse vetëm 5% mbështeten në burime alternative. Në këtë kontekst, materiali argumenton se ndotja nga amvisëritë lidhet drejtpërdrejt me shtimin e numrit të pacientëve me sëmundje të aparit respirator dhe atyre kardiovaskulare, veçanërisht gjatë stinës së dimrit. Sa i përket sektorit energjetik, raporti e cilëson “Kosovën B” si ndotësin kryesor industrial, sidomos për shkak të sasisë së madhe të pluhurit dhe oksideve të azotit që lëshon në atmosferë. Institucioni i Avokatit të Popullit vëren se shkarkimet nga kompleksi i termocentraleve shpesh herë i kalojnë caqet e lejuara ligjore, pavarësisht përmirësimeve të pjesshme të vërejtura në disa tregues mjedisorë. Për më tepër, raporti ngre dyshime serioze edhe për efikasitetin e mekanizmave shtetërorë të mbikëqyrjes. Instituti Hidrometeorologjik i Kosovës ka bërë të ditur se gjatë vitit 2026, transmetimi online i të dhënave për cilësinë e ajrit u ndërpre përkohësisht si pasojë e ndërrimit të serverëve, ndërsa përgatitja e raporteve mujore dhe vjetore ka vijuar rregullisht. Gjatë procesit hetimor, është konstatuar gjithashtu se kontrolli i gazrave shkarkues nga automjetet vazhdon të mbetet një sfidë e pazgjidhur për institucionet kompetente. Iniciativa për këto hetime kishte nisur kryesisht nga Avokati i Popullit më 31 mars 2023, si pasojë e ankesave dhe shqetësimeve të vazhdueshme rreth ndikimit shkatërrues të ndotjes në të drejtat themelore të njeriut. Në përfundim, dokumenti bën thirrje për ndërmarrjen e hapave urgjentë dhe të bashkërenduar institucionalë, që përfshijnë ngritjen e cilësisë së monitorimit, shtrëngimin e inspektimeve, zgjerimin e rrjetit të ngrohjes qendrore dhe orientimin drejt teknologjive ekologjike. Kjo thirrje për veprim dhe raporti i plotë i janë përcjellë zyrtarisht kryeministrit Albin Kurti, si dhe krerëve të dikastereve përgjegjëse për mjedisin, energjinë, transportin dhe shëndetin publik.