Hije në treg: Si po dëmton ekonomia e zezë zhvillimin e Kosovës dhe ku fshihet përgjegjësia institucionale?

Tregu i zi dhe informaliteti vazhdojnë të mbeten ndër pengesat më të mëdha për mbarëvajtjen ekonomike dhe stabilitetin e institucioneve në Kosovë. Ky fenomen nuk përfshin vetëm shmangien e detyrimeve tatimore, por përbën gjithashtu një hije të rëndë dhe një disavantazh të padrejtë për kompanitë e ndershme, si dhe për qytetarët që përmes kontributeve të tyre mbushin arkat e shtetit. Në realitetin tonë të përditshëm, nuk janë të pakta rastet kur subjektet tregtare shmangin lëshimin e kuponëve fiskalë, nuk japin fatura për shërbimet e ofruara apo nuk lejojnë transaksionet elektronike. Kështu, një vëllim i konsiderueshëm i qarkullimit financiar mbetet jashtë raporteve zyrtare, duke u shndërruar në një humbje të drejtpërdrejtë për buxhetin publik dhe një përfitim të paligjshëm për shkelësit e ligjit. Megjithatë, pyetja kyçe që kërkon përgjigje mbetet: ku është roli dhe llogaridhënia e institucioneve të thirrura për të parandaluar dhe ndëshkuar këtë dukuri negative? Autoritetet tatimore, organet e inspektimit dhe strukturat e tjera mbikëqyrëse duhet të dëshmojnë angazhim të mirëfilltë në zbatimin e ligjit, duke kaluar nga aksionet sporadike te një sistem kontrolli i vazhdueshëm, profesional dhe tërësisht i paanshëm. Kuadri ligjor dhe ekzistenca e institucioneve nuk mjaftojnë në letër, ato duhet të japin rezultate konkrete në terren. Njëkohësisht, është e domosdoshme të adresohet përgjegjësia personale e zyrtarëve dhe inspektorëve përkatës. Tolerimi i vazhdueshëm i bizneseve që shkelin rregullat fiskale ngre dyshime të forta për mungesë kapacitetesh, neglizhencë, qasje selektive apo edhe përfshirje në korrupsion, dukuri që kërkojnë verifikim të menjëhershëm institucional. Kjo situatë prodhon një paradoks të rëndë tregtar, ku bizneset që i përmbahen rregullave, deklarojnë çdo punëtor dhe paguajnë rregullisht taksat, përfundojnë në një garë të pabarabartë me ato subjekte që u shmangen këtyre detyrimeve. Kjo nuk përbën vetëm një padrejtësi ekonomike, por një goditje të drejtpërdrejtë ndaj kulturës së ligjshmërisë. Nga ana tjetër, qytetarët luajnë një rol parësor. Kërkimi i kuponit fiskal, pajisja me faturë dhe zgjedhja e pagesave të gjurmueshme janë hapa të vegjël por vendimtarë për mbrojtjen e interesit të përgjithshëm. Megjithatë, barra kryesore për vendosjen e një rendi funksional i takon organeve kompetente shtetërore. Kosovës i duhet një strategji shumë më agresive dhe e mirëfilltë kundër informalitetit, e cila përfshin inspektime rigoroze, transparencë të plotë mbi gjetjet, ndëshkime të barabarta për të gjithë dhe hetim të çdo aludimi për favorizim apo korrupsion. Mjetet që humbasin nga ekonomia joformale janë burime financiare që mund të investohen në arsim, shëndetësi, infrastrukturë dhe ngritjen e mirëqenies sociale. Për këtë arsye, luftimi i kësaj dukurie nuk duhet trajtuar thjesht si një aksion fiskal, por si një detyrim moral ndaj shoqërisë dhe perspektivës së vendit. Nuk mund të kërkohet disiplinim financiar nga qytetarët dhe bizneset e rregullta, ndërkohë që tolerohet informaliteti dhe mungon ndëshkueshmëria institucionale. Shteti nuk guxon të tregohet i rreptë ndaj atyre që respektojnë ligjin dhe i pafuqishëm përballë atyre që e shkelin atë. Në fund të ditës, dëmi nuk matet vetëm me shumën e parave që humb buxhetimi shtetëror, por edhe me erozionin e besimit të qytetarëve te drejtësia dhe integriteti i institucioneve të tyre.