Beteja e radhës në Hagë: Kush do t'i dëmshpërblejë viktimat e të dënuarve të UÇK-së?

Derisa vëmendja e opinionit publik në Kosovë vazhdon të jetë e përqendruar te zhvillimet rreth apelit të ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe legjislacionit të ri për Dhomat e Specializuara, në Hagë ka nisur thuajse në heshtje një tjetër proces i rëndësishëm. Bëhet fjalë për procedurën e kompensimit financiar për viktimat e krimeve, për të cilat Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi u shpallën fajtorë më 16 shtator. Kjo çështje ngre një dilemë të madhe që kërkon përgjigje: kush do të mbajë barrën financiare për pagesën e viktimave? Përvojat nga dy rastet e mëparshme pranë kësaj gjykate tregojnë se një vendim formal për dëmshpërblim nuk përkthehet domosdoshmërisht në marrjen e fondeve nga pala e dëmtuar. Është e rëndësishme të theksohet se kjo procedurë nuk e rihap diskutimin mbi fajësinë, e cila do të kalojë në filtrin e shkallës së dytë, por fokusohet ekskluzivisht te të drejtat që u takojnë viktimave bazuar në aktgjykimin fillestar. Më 14 tetor 2026, Avokati i Viktimave, Simon Laws, ka paraqitur zyrtarisht kërkesën për kompensim në emër të personave që marrin pjesë në këtë proces. Sipas vendimit të trupit gjykues të datës 27 tetor, numri i tyre llogaritet në 156 persona. Korniza e Speciales lejon që si viktima pjesëmarrëse të pranohen edhe familjarë të ngushtë të personave të ndjerë ose të vrarë, të cilët vijojnë pretendimet ligjore në emër të tyre. Edhe pse kërkesa mbetet rreptësisht konfidenciale dhe shifra totale e kërkuar nuk është bërë publike, përmasat e saj dëshmohen nga fakti se mbrojtja kërkoi dhe mori leje nga gjykata që përgjigjja e saj të shtrihej deri në 55 mijë fjalë, për shkak të specifikave të çdo kërkesë individuale. Për të garantuar sigurinë e tyre, të gjitha viktimat pjesëmarrëse gëzojnë mbrojtje të plotë të anonimitetit ndaj publikut. Për të argumentuar kërkesën, Avokati i Viktimave ka dorëzuar tri raporte të përgatitura nga eksperti Stefan Lerz lidhur me dëmet materiale, si dhe të dhëna plotësuese për dëmet e pësuara nga disa prej viktimave. Paralelisht, është paralajmëruar edhe një raport shtesë mbi modalitetet e mundshme të një dëmshpërblimi kolektiv. Në përputhje me kalendarin e përcaktuar që në muajin shtator, afati i fundit që mbrojtja dhe Prokuroria kishin për të dorëzuar kundërpërgjigjet e tyre ishte 4 nëntori. Hapi i radhës pas këtij afati do të jetë nxjerrja e urdhrit përfundimtar për dëmshpërblim nga trupi gjykues, vendim i cili gjithashtu i nënshtrohet të drejtës së ankimit. Ligji që rregullon funksionimin e Dhomave të Specializuara u jep viktimave tri garanci kryesore në kuadër të procesit penal: të drejtën e njoftimit, të njohjes dhe të dëmshpërblimit. Kur një i pandehur shpallet fajtor, gjykata ka dy shtigje të mundshme; ajo mund të lëshojë vetë një urdhër kompensimi individual ose kolektiv, ose t'i drejtojë palët e dëmtuara drejt gjykatave civile vendase në Kosovë. Në të dyja skenarët, korniza ligjore përcakton qartë se vetëm personi i dënuar mund të detyrohet të paguajë. Megjithatë, më 16 shtator, paralel me shpalljen e aktgjykimit, trupi gjykues vendosi që e gjithë procedura e dëmshpërblimit të zhvillohet në Hagë. Arsyetimi ishte se gjykatat civile në Kosovë nuk ofrojnë një mekanizëm efektiv dhe realist për këto kategori. Gjykatat vendase nuk zbatojnë procedura anonimiteti në çështjet civile, pasi ligji për mbrojtjen e dëshmitarëve atje kufizohet vetëm në sferën penale, ndërkohë që kërkesat për krime lufte në rrugë civile rrezikojnë të jenë të parashkruara. Gjykata theksoi gjithashtu ekzistencën e një "klime të përhapur frike dhe frikësimi" ndaj dëshmitarëve të Speciales, duke vlerësuar se një proces civil në Kosovë do të përbënte rrezik të lartë për sigurinë e viktimave. Këto qëndrime janë kundërshtuar fuqishëm nga ekipet e mbrojtjes, të cilat argumentuan se raportet e ekspertëve të përdorura nga gjykata ishin hartuar pesë vjet më parë për çështjen e Salih Mustafës, se bllokimi i gjykatave vendase është i parakohshëm dhe se një qasje e tillë dëmton kredibilitetin e sistemit vendor të drejtësisë. Përfaqësuesit ligjorë të Kadri Veselit vunë theksin te fakti se situatat ndryshojnë nga rasti në rast, duke sugjeruar se disa viktima mund të ndjekin rrugët në Kosovë e të tjera jo. Megjithatë, më 2 tetor, trupi gjykues rrëzoi zyrtarisht këto kundërshtime të mbrojtjes.