Evolucioni shtetëror i Kosovës: Nga rezistenca e viteve ’90 te sprovat e funksionimit demokratik

Udhëtimi politik i Kosovës përgjatë tri dekadave të fundit dëshmon një tranzicion të ndërlikuar shoqëror, institucional dhe shtetëror. Ky rrugëtim përfshin faza vendimtare: sfidën e mbijetesës dhe qëndresës ndaj shtypjes në periudhën 1990–1999, qeverisjen ndërkombëtare pas hyrjes së trupave, ngritjen e strukturave vendase, shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008 dhe, në kohët e sotme, dyluftimin politik lidhur me dukurinë e korrupsionit, llogaridhënien e organeve publike dhe integritetin e klasës udhëheqëse. Në këtë optikë kohore, korrupsioni nuk mund të reduktohet thjesht në një shkelje ligjore, administrative apo etike! Përkundrazi, ai kërkon të lexohet si një plagë sociologjike që prek nyjat mes pushtetit, përfitimeve ekonomike, enteve shtetërore dhe besimit të qytetarëve te rendi demokratik. Pardoksi kryesor i Kosovës së pasluftës qëndron në faktin se përpjekja dhe sakrifica e përbashkët për liri, demokraci dhe shtetësi nuk u përkthye dot automatikisht në një kulturë afatgjatë të transparencës, përgjegjësisë zyrtare dhe pastërtisë institucionale. Periudha 1990–1999 për shqiptarët e Kosovës dhe trojet shqiptare në ish-Jugosllavi shënoi, para së gjithash, një epokë të mbrojtjes së jetës, unitetit shoqëror dhe qenies kombëtare. Shpërbërja e shtetit federativ jugosllav, ngritja e valës së nacionalizmit serb dhe dhuna institucionale mbi popullsinë shqiptare prodhuan një gjendje të jashtëzakonshme, ku ruajtja e identitetit dhe e të drejtave themelore u bë mision i pashmangshëm i gjithë shoqërisë. Dëbimi i nxënësve nga shkollat, mbyllja e dyerve të Universitetit të Prishtinës për studentët dhe pedagogët shqiptarë, shkarkimet nga puna në masë dhe diskriminimi i hapur sollën paralizimin e funksionimit normal shoqëror. Në këto kushte, mësimdhënia në shtëpi private dhe mjedise alternative nuk përbënte një zgjedhje thjesht pedagogjike, por një armë thelbësore të rezistencës paqësore dhe të vazhdimësisë kombëtare. Mbështetja financiare për arsimin paralel mbështetej kryesisht te bujaria e diasporës shqiptare, ndihmat vullnetare të qytetarëve dhe format e organizuara të grumbullimit të fondeve, ku një peshë të veçantë mbante Fondi i Trepërqindëshit. Kjo dëshmi historike tregon qartë se shoqëria e Kosovës kishte ngritur kapacitete të rralla mobilizimi, ndihme reciproke dhe vetëorganizimi, falë të cilave ia doli të mbronte shkollën, kulturën dhe ritmin e jetës institucionale përballë një dhune sistematike. Prapëseprapë, ekonomia e mbijetesës dhe uniteti kombëtar i atyre viteve nuk duhet të merren si shembull i pagabueshëm e as të shërbejnë si model i mjaftueshëm për menaxhimin e një shteti bashkëkohor! Mjedisi i jashtëzakonshëm kërkonte bashkim dhe sakrifica; ndërsa demokracia shtetërore kërkon institucione të vëzhgueshme, administratë me kompetencë profesionale dhe llogaridhënie personale për shpenzimin e fondeve publike. Viti 1999: çlirimi dhe fillimi i një etape të re institucionale Prurja e lirisë në Kosovë më 1999, pas konfliktit të armatosur dhe operacionit ushtarak të NATO-s, shënoi një pikë kthese historike në rrjedhën e jetës politike dhe shoqërore. Hyrja e administratës civile të Kombeve të Bashkuara (UNMIK) dhe e forcave paqeruajtëse të KFOR-it ndërtoi një arkitekturë të re pushteti, ku detyrat e administrimit, sigurisë dhe ngritjes së institucioneve u ndanë mes të huajve dhe organeve vendase që po merrnin formë ngadalë. UNMIK-u, mbështetur në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së,