Kriza morale e kombit: Pse pyetja e At Zef Pllumit mbetet tronditëse edhe sot?

Ka thënie që i rezistojnë kohës dhe, pavarësisht viteve që kalojnë, vazhdojnë të tronditin ndërgjegjen kombëtare. Ndër to shquhet pyetja therëse e At Zef Pllumit, një prej dëshmitarëve më të spikatur të persekucionit pesëdhjetëvjeçar komunist në Shqipëri: “Si është e mundur që një popull kaq i vogël të prodhojë kaq shumë rrugaçë?” Edhe figura të shquara si Gjergj Fishta apo Ali Asllani e kanë trajtuar këtë shqetësim në periudhat e tyre, duke përdorur formulime të ndryshme, por me të njëjtin thelb kuptimor. Ky nuk ka qenë kurrë një sulm i përgjithshëm apo etiketim fyes ndaj çdo shqiptari, por një aktakuzë e fortë morale ndaj një realiteti shoqëror që herë pas here ka lejuar ngritjen në majë të individëve pa integritet, pa ndërgjegje qytetare dhe pa ndonjë ndjenjë përgjegjësie ndaj atdheut. Përtej kalimit nga diktatura te rrënimi i strukturave shtetërore, dhunimi i intelektualëve dhe burgosjet politike, Shqipëria nuk arriti që bashkë me sistemin zyrtar të çrrënjosë automatikisht kulturën e nënshtrimit, servilizmit dhe pandëshkueshmërisë. Këto plagë thjesht ndërruan trajtë dhe u rrënjosën thellë në hapësirën publike, duke dëshmuar se megjithëse sistemet ndryshuan, profilet e atyre që i shërbenin pushtetit shpesh mbetën të njëjta. Pas ndryshimeve të mëdha të vitit 1990, qytetarët ushqyen shpresën se liria do të sillte më në fund drejtësi, dinjitet njerëzor, standarde demokratike dhe begati ekonomike, ku aspirata për një “Shqipëri si gjithë Evropa” ishte në qendër të çdo angazhimi. Megjithatë, më shumë se tri dekada më vonë, pritshmëritë e mëdha kanë mbetur kryesisht në letër. Erozioni nga korrupsioni, klientelizmi, kapja e shtetit dhe eksodi masiv i troveve tona, veçanërisht i gjeneratave të reja, përbëjnë sfida alarmante që kërkojnë zgjidhje rrënjësore dhe jo alibi boshe politike. Në këtë kontekst, pyetja e njohur e At Zef Pllumit merr një aktualitet të frikshëm: si ka mundësi që një vend me kaq potencial njerëzor, me një diasporë kaq të suksesshme në botë dhe me një histori të lavdishme qëndrese, vazhdon të lëkundet nga një krizë kaq e rëndë besimi ndaj drejtimit të tij? Kjo situatë shtron domosdoshmërisht pyetjen nëse kemi ndërtuar një model shoqëror ku lidhjet e ngushta mbizotërojnë mbi meritokracinë, bindja e verbër vlen më shumë se ndërgjegjja e lirë dhe propaganda mbivendoset mbi të vërtetën. Kur personalitetet e ndershme shtyhen në harresë ndërsa servilët shpërblehen, kur ekspertët e fushës zëvendësohen nga militantët e partive, dhe kur detyra publike kthehet në një leverdi personale, atëherë kriza nuk është më thjesht politike, por është një shembje e tërësishme e sistemit të vlerave. Megjithatë, do të përbënte një gabim të rëndë historik dhe moral fajësimi i gjithë popullit shqiptar për këtë tablo, sepse shoqëria nuk është kurrë një masë e njëtrajtshme dhe nuk mund të gjykohet përmes prizmit të atyre që pretendojnë se flasin në emër të saj. Në çdo epokë të historisë kombëtare kanë spikatur figura që kanë bërë sakrifica sublime për lirinë, kanë mbrojtur të vërtetën dhe kanë paguar faturën e rëndë të parimeve të tyre, ku vetë At Zef Pllumi përbën shembullin më kuptimplotë të kësaj qëndrese stoike. Për rrjedhojë, mesazhi i tij nuk duhet interpretuar si përbuzje ndaj bashkatdhetarëve, por si një kambanë alarmi për emancipim dhe reflektim moral. Një komb nuk shërohet duke hedhur baltë mbi vetveten, por duke e identifikuar hapur të keqen, duke e adresuar atë pa frikë dhe duke ia hequr përfundimisht mundësinë e drejtimit të jetës publike. Shqipërisë nuk i mungojnë njerëzit e zotë dhe patriotët e vërtetë; asaj i mungon struktura e shëndoshë institucionale që i vlerëson ata sipas meritës dhe që ndëshkon rreptësisht abuzuesit e besimit qytetar. Pikërisht këtu buron përgjegjësia parësore e klasës politike, mekanizmave të drejtësisë, institucioneve, medias dhe shoqërisë civile, për të mos lejuar që demokracia të mbetet peng i interesave klanore.