A po perëndon epoka e autokracisë në Ballkanin Perëndimor? Rasti i Serbisë dhe e ardhmja e demokracisë

Në hapësirën e Ballkanit Perëndimor, ku rrugëtimi drejt vlerave evropiane, sundimit të ligjit dhe demokracisë mbetet ende i mbushur me sfida, debati rreth centralizimit të pushtetit dhe prirjeve autokratike të udhëheqësve mbetet tejet aktual. Në këtë prizëm, figura e presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, zë një hapësirë kyçe në çdo diskutim mbi ecurinë e demokracisë dhe funksionimin e shtetit ligjor serb. Por, çfarë nënkupton në të vërtetë etiketa e një lideri autoritar? Ky fenomen matet shumë më tepër sesa thjesht nga vitet në krye të shtetit apo nga toni i ashpër i retorikës politike. Ai lidhet ngushtësisht me përqendrimin e tejskajshëm të vendimmarrjes, tkurrjen e pushtetit të institucioneve kontrolluese, trysninë ndaj mediave të lira, ngushtimin e hapësirës për garë politike dhe mungesën e mekanizmave funksionalë të llogaridhënies. Lidhur me situatën në Serbi, kjo temë është shoqëruar gjithmonë me epërsinë afatgjatë të Vuçiqit dhe Partisë Përparimtare Serbe. Kritiku i kësaj qeverisjeje vë në dukje pabarazinë e theksuar në arenën zgjedhore, ndikimin e lartë të ekzekutivit në sferën mediatike dhe vështirësitë që i bëhen opozitës. Nga ana tjetër, mbështetësit e tij preferojnë të nxjerrin në pah stabilitetin e brendshëm, nismat e mëdha infrastrukturore, rritjen ekonomike dhe peshën e Serbisë në arenën ndërkombëtare. Këto dy këndvështrime nuk mund të peshohen thjesht në peshoren e deklaratave politike. Për të arritur në një konkluzion të saktë, duhet analizuar realiteti i funksionimit institucional, pluralizmi mediatik, standardi i zgjedhjeve, pavarësia e gjykatave dhe mundësitë reale të opozitës për të garuar në kushte të barabarta. Megjithatë, Vuçiqi nuk përbën rastin e vetëm në rajon për të cilin ngrihen shqetësime mbi centralizimin e pushtetit. Në shtete të ndryshme të Ballkanit Perëndimor vihet re ndikimi i forcave në pushtet mbi strukturat shtetërore, ndërthurja e politikës me interesat e biznesit, politizimi i administratës publike dhe pengesat në sigurimin e një kontrolli të mirëfilltë ndaj ekzekutivit. Megjithatë, duke qenë se kontekstet historike, sistemet politike dhe shkalla e zhvillimit institucional ndryshojnë rrënjësisht, një qasje e njëtrajtshme për të gjithë liderët rajonalë do të ishte e gabuar. Specificiteti i Serbisë qëndron te pesha që politika e Beogradit ushtron mbi dinamikat rajonale, procesin e bisedimeve me Kosovën, si dhe balancimin gjeopolitik mes Bashkimit Evropian, Rusisë dhe Kinës. Përqendrimi i krejt pushtetit në duart e një rrethi të ngushtë njerëzish mund të deformojë jo vetëm jetën e brendshme demokratike, por edhe mënyrën se si sillet shteti në rrafshin e sigurisë dhe politikës së jashtme. Për të dhënë një vlerësim objektiv mbi një sistem politik, është e domosdoshme të bëhet dallimi mes autoritarizmit të mirëfilltë dhe një sistemi që ruan një fasadë pluraliste, ku zgjedhjet zhvillohen dhe opozita ekziston, por fusha e lojës është e pabarabartë. Ky dallim ndihmon për të kuptuar se si fasada institucionale mund të mbijetojë, ndërkohë që kontrolli i vërtetë demokratik mbi pushtetin gërryhet. Në fund të fundit, dilema nuk qëndron te fuqia apo jetëgjatësia e një lideri në karrigen e pushtetit. Thelbi i çështjes mbetet nëse ai pranon kufizimet kushtetuese, respekton organet e pavarura, mbron lirinë e fjalës dhe lejon që drejtimi i vendit të ndryshojë përmes proceseve zgjedhore të lira dhe transparente. Për mbarë Ballkanin Perëndimor, etaloni i demokracisë nuk mund të matet nga afërsia e dikujt me qarqet e caktuara politike apo nga raportet e tij me fuqitë e mëdha ndërkombëtare, por nga standardet e lirisë dhe llogaridhënies që ofron për qytetarët e vet.