Përtej fasadës: Sfida e vërtetë e ndërtimit të demokracisë funksionale

Përpjekjet masive për t'u shkëputur nga diktaturat komuniste dhe regjimet autokratike në përmbyllje të shekullit të kaluar u frymëzuan nga aspirata e zjarrtë për liri, demokraci dhe mirëqenie ekonomike. Popujt aspironin për një sistem ku progresi nuk komandohej nga një qendër e vetme vendimmarrjeje, por mbështetej te nisma individuale, pluralizmi dhe hapësirat që ofron një shoqëri e hapur. Megjithatë, në një mori shtetesh, shpresat e mëdha nuk u kurorëzuan me suksesin e pritur. Një ndër arsyet kryesore ishte se përmbysja e rendit politik dështoi të shoqërohej nga një transformim rrënjësor i kulturës qeverisëse. Institucionet e reja, ndonëse u pajisën me legjitimitet zgjedhor, vazhduan të riprodhonin logjikën dhe metodat e së kaluarës: centralizimin e skajshëm të pushtetit, kapjen e institucioneve dhe perceptimin e shtetit si pasuri personale të atyre që qeverisin. Për pasojë, në jo pak raste, mbulesa formale demokratike shërbeu për të mbuluar një përmbajtje ende të thellë autoritare. Votimet sollën ndryshimin e figurave në krye të institucioneve, por jo domosdoshmërisht transformimin e qasjes së pushtetit ndaj qytetarit. Në këtë kontekst, dinamika në shoqëritë paskomuniste duhet parë si një betejë e vazhdueshme mes dy tendencave: asaj që synon t'i nënshtrojë qeverismatët kontrollit të qytetarëve dhe ligjit, dhe asaj që përpiqet ta kthejë shoqërinë nën varësinë e plotë të pushtetit. Kjo nuk nënmohon aspak funksionin e shtetit. Demokracia kërkon një shtet efikas, të aftë për të garantuar zbatimin e ligjit, për të mbrojtur të drejtat themelore dhe për të punuar në shërbim të interesit të përgjithshëm. Megjithatë, pushteti i tij duhet të kufizuar rreptësisht nga Kushtetuta, ndarja e pushteteve, pavarësia e drejtësisë dhe llogaridhënia e vazhdueshme ndaj publikut. Fitorja në zgjedhje nuk përbën në asnjë mënyrë një çek në bardhë për pushtet të pakufishëm. Sipas analizave, avancimi i demokracisë mbetet shtegu i pashmangshëm për të dalë nga ky ngërç strukturor. Kjo kërkon shumë më tepër sesa thjesht mbajtjen e zgjedhjeve: lyp institucione të qëndrueshme, një shoqëri civile vigjilente dhe aktive, si dhe një kulturë politike që pranon me ndërgjegje kufijtë e pushtetit. A mund të konsiderohet kjo një arritje e përhershme? Përgjigja është jo. Asnjë sistem demokratik nuk është i imunizuar përgjithmonë ndaj rrezikut të regresit. Realiteti shoqëror gjeneron pareshtur interesa të larmishme dhe ambicie për dominim e ndikim më të madh. Rreziku i vërtetë shfaqet kur interesi i ngushtë i një partie ose grupi vendoset mbi ligjin, mbi të drejtat e të tjerëve dhe mbi mirëqenien e përbashkët. Për këto arsye, demokracia mbetet një proces i gjallë, një arritje që kërkon mbrojtje, ushtrim të përditshëm dhe përmirësim të pandërprerë.