Infrastruktura digjitale në Kosovë: Sa të rrezikuara janë të dhënat shtetërore dhe platforma e-Kosova?

Goditja e fundit e qendrave të të dhënave të gjigantit rus Yandex nga dronët ukrainas ka rikthyer në vëmendje brishtësinë e infrastrukturës digjitale globale dhe ka shtruar një pyetje kritike: Sa e mbrojtur është Kosova përballë një fatkeqësie apo sulmi të ngjashëm? Ekspertët e fushës shprehin shqetësimin se institucionet vendore mund të përballen me vështirësi të mëdha për të rimëkëmbur shërbimet në raste të incidenteve serioze. Në terma të thjeshtë, një qendër e të dhënave është një objekt i pajisur me serverë të fuqishëm që ruajnë vëllime të mëdha informacioni dhe mundësojnë operimin e shërbimeve digjitale. Në Kosovë, pjesa dërrmuese e të dhënave zyrtare menaxhohet nga Qendra e të Dhënave Shtetërore, ndërsa një pjesë ruhet edhe në serverë të veçantë institucionalë, siç shpjegon ish-drejtori i Agjencisë së Shoqërisë së Informacionit (ASHI), Kujtim Gashi. Bazuar në rregulloren e vitit 2016, kopjet rezervë të regjistrave shtetërorë duhet të sistemohen në qendrën qendrore. Këto sisteme përfshijnë të dhënat personale të qytetarëve dhe mbështesin platforma jetike si portali e-Kosova, përmes të cilit qytetarët pajisen me dokumente dhe përfitojnë shërbime të ndryshme. Çdo dëmtim i mundshëm i kësaj qendre – qoftë nga sulmet kibernetike, zjarret apo ndërprerjet e energjisë – sjell dy rreziqe madhore: paralizimin e shërbimeve digjitale dhe humbjen e pakthyeshme të të dhënave në mungesë të kopjeve rezervë funksionale. Për të shmangur skenarë të tillë, sistemi kërkon praninë e një Qendre për Rikuperim nga Fatkeqësitë (DRC), e cila duhet të vendoset në një lokacion fizik të ndarë për të rikthyer operimet në rast emergjence. Megjithatë, një raport i Zyrës Kombëtare të Auditimit (ZKA) i publikuar në shtator 2025, ka konstatuar se ASHI nuk posedon gatishmërinë e duhur për të rivendosur shërbimet e e-Kosova në situata të jashtëzakonshme. Sipas gjetjeve të auditorit, mungonte një plan i mirëfilltë dhe i testuar për rimëkëmbjen e sistemeve, nuk ekzistonin qendra alternative funksionale, kurse kopjet rezervë ekzistuese u vlerësuan si të pamjaftueshme. Po ashtu, u evidentuan politika të vjetruara sigurie, mangësi në procedurat e kufizimit të qasjes dhe dobësi në kontrollin e pagesave e aplikimeve, duke u shoqëruar me gjithsej 15 rekomandime për përmirësim. Ish-drejtori Kujtim Gashi bën të ditur se projekti për ngritjen e qendrës DRC, bashkë me sigurimin e fondeve dhe lokacionit, kishte përfunduar qysh në vitin 2020, por më pas u la në harresë. Ai thekson se pa një infrastrukturë të standardizuar për rimëkëmbje, kthimi i shërbimeve pas një krize mbetet tejet i pasigurt, pasi zgjidhjet aktuale alternative janë vetëm improvizime të përkohshme. Në lidhje me këto zhvillime, Ministria e Digjitalizimit dhe Administratës Publike nuk ka dhënë ende një përgjigje zyrtare. Sidoqoftë, duhet theksuar se procesi i auditimit është përqendruar te platforma e-Kosova dhe shërbimet e lidhura me të, pa e analizuar tërësisht sigurinë e vetë Qendrës së të Dhënave Shtetërore, dhe raporti nuk konfirmon komprometim të të dhënave të qytetarëve. Ndërkohë, ministri i Digjitalizimit dhe Administratës Publike, Lulëzon Jagxhiu, ka paralajmëruar hapa drejt modernizimit të infrastrukturës qeveritare, përfshirë implementimin e teknologjisë cloud për ruajtjen dhe përpunimin e informacioneve në një mjedis të përbashkët.