Përtej mashtrimit: Çfarë sinjalizon realisht gënjeshtra te fëmijët dhe si duhet të reagojnë prindërit

Kur një i mitur nuk thotë të vërtetën, pyetja thelbësore nuk është vetëm pse ndodh kjo, por çfarë synon ai në të vërtetë të mbrojë, të shmangë apo të përfitojë përmes kësaj sjelljeje. Për shumicën e prindërve, momenti i zbulimit të një gënjeshtre shkakton ndjenja zhgënjimi, zemërimi apo shqetësimi, shoqëruar shpesh me pyetjen se çfarë do të ndodhë në të ardhmen. Megjithatë, psikologjia e zhvillimit ofron një perspektivë shumë më të gjerë. Mashtrimi në moshën e mitur nuk tregon domosdoshmërisht një karakter negativ, por shpesh përbën një fazë normale të rritjes, e cila lidhet ngushtë me avancimin e aftësive gjuhësore, njohëse dhe sociale. Ekspertja dhe psikologia Victoria Talwar, një ndër studiueset më të njohura në këtë fushë, e definon gënjeshtrën fëminore si një dukuri të lidhur ngushtë me faktorë të ndryshëm, ku përfshihen kapacitetet njohëse të fëmijës, raporti me prindërit, mjedisi shoqëror dhe qasja e të rriturve ndaj së vërtetës. Në çfarë moshe nis shfaqja e kësaj dukurie? Për të thurur një gënjeshtër, një fëmijë ka nevojë për aftësi psikologjike më të thella sesa duket në shikim të parë. Atij i duhet të kuptojë se personat e tjerë mund të kenë informacione apo bindje të ndryshme, si dhe të ketë kontroll mbi fjalët e veta. Hulumtimet e ndërmarra nga Victoria Talwar dhe Kang Lee dëshmojnë se ky kapacitet zhvillohet shkallë-shkallë. Gjatë një vëzhgimi të realizuar me fëmijë të grupmoshës 3–7 vjeç, u vu re se më të vegjlit pranonin më lehtë gabimet e tyre, ndërsa ata më të rritur prireshin të gënjenin kur pyeteshin për veprime të ndaluara. Kjo nuk nënkupton se mashtrimi është i pëlqyeshëm, por tregon se ai lidhet drejtpërdrejt me zhvillimin mendor dhe social. Me hyrjen në moshën shkollore, të miturit bëhen më të zotë në ruajtjen e një versioni të trilluar dhe në parashikimin e mendimeve të të tjerëve. Një studim i përbashkët i Talwar, Gordon dhe Lee, ku morën pjesë 172 fëmijë të moshës 6–11 vjeç, zbuloi se aftësia për të mbajtur një gënjeshtër konsistente rritet me moshën dhe lidhet ngushtë me të kuptuarit e botëkuptimit të personave të tjerë. Kështu, paradoksalisht, fëmija që gënjen nuk është domosdoshmërisht ai që nuk kupton, por shpesh ai që përdor aftësi gjithnjë e më të sofistikuara për të përballuar një situatë sociale. Çfarë fshihet realisht pas një gënjeshtre? Çdo gënjeshtër e një fëmije ka një funksion të caktuar. Për ta kuptuar atë, duhet analizuar qartë synimi që i mituri përpiqet të arrijë. 1. Frika nga ndëshkimi – Kjo mbetet ndër motivet kryesore për t'i ikur pasojave negative. Fëmija mund të arsyetojë se nëse tregon të vërtetën, prindi do të hidhërohet, ose nëse thotë se nuk e ka bërë ai, ndoshta do t'i shpëtojë ndëshkimit. Në këtë rast, gënjeshtra nuk synon manipulimin, por paraqet një mekanizëm mbrojtës ndaj një përvoje që perceptohet si kërcënuese. Një hulumtim i kryer nga Talwar dhe Lee në ambientet shkollore tregoi se nxënësit që vepronin në mjedise më të ashpra e ndëshkuese kishin prirje më të madhe për të gënjyer me qëllim fshehjen e një shkeljeje, krahasuar me ata në mjedise më tolerante. Autorët lidhën këtë dukuri me ndikimin që ka mjedisi në vendimmarrjen e fëmijës rreth së vërtetës. Ky përfundim sjell një mesazh jetik: nëse i mituri vlerëson se e vërteta përbën rrezik më të madh se gënjeshtra, ai do të zgjedhë këtë të fundit për t'u mbrojtur. 2. Dëshira për të shmangur zhgënjimin e prindërve – Fëmijët shpesh gënjejnë edhe kur duan të ruajnë imazhin dhe opinionin pozitiv që prindërit kanë krijuar për ta.