Një shekull dëshmi dhe përkushtim: Rrugëtimi historik dhe shpirtëror i Famullisë së Bishtazhinit në Gjakovë

Kronika e një bashkësie fetare dhe e një dioqeze nuk përmblidhet vetëm përmes mureve të kishave, vendimeve zyrtare apo shënimeve burokratike në regjistra. Ajo merr jetë në gjirin e familjeve, në kujtesën e pashlyeshme të besimtarëve, te lutjet, sakrificat dhe trashëgimia shpirtërore që përcillet brez pas brezi. Pikërisht në këtë linjë vazhdueshmërie gdhendet edhe historia e Famullisë së sotme “Zoja Rruzare” në Bishtazhin, fillesat e së cilës lidhen ngushtë me zonën e Smaqit. Për të depërtuar thellë në këtë kujtesë, datat e themelimit apo lëvizjet administrative nuk mjaftojnë të vetme. Është e domosdoshme të dëgjohen rrëfimet e familjeve vendase, të identifikohen gjurmët e identitetit katolik në terren dhe dokumentet zyrtare të kryqëzohen me traditën gojore. Për banorët e hershëm, Smaqi përfaqësonte vatrën e besimit, ardhjen e misionarit, ceremonitë e pagëzimit, martesat, përcjelljet e fundit për në banesën e fundit dhe rrugëtimin e përbashkët drejt jetës sakramentale. Kujtesa e një treve gdhendet në shprehje të thjeshta por domethënëse: këtu ndërtohej faltorja, këtu pritej prifti, këtu u pagëzuan të parët tanë dhe këtu u lutën gjyshërit. Edhe pse dëshmia gojore nuk e zëvendëson dokumentin arkivor, ajo shërben si busull orientuese për të zbuluar faktet dhe për të verifikuar të dhënat historike. Në veprën e tij të vitit 1985, “Oral Tradition as History”, historiani dhe antropologu belg Jan Vansina e analizon traditën gojore si një mekanizëm jetësor të transmetimit të mesazheve nga të parët te pasardhësit. Në të njëjtën linjë, studiuesi Alessandro Portelli në studimin “What Makes Oral History Different”, pjesë e librit “The Death of Luigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Oral History”, nënvizon se burimet gojore nuk pasqyrojnë vetëm veprimet e njerëzve, por edhe dimensionin se si ata e kanë përjetuar dhe ruajtur në kujtesë atë histori. Një qasje e tillë bart peshë të jashtëzakonshme për historikun e kishës, pasi jeta e saj nuk kufizohet brenda rafteve të arkivave. Ajo pulson te familjet që ruajtën besimin, te nënat që u Mësuan fëmijëve kryqin, te pleqtë që evokonin meshtarët e tyre, te kryqet, varrezat, objektet e kultit dhe traditat e rrënjosura të bashkësisë. Në këtë kontekst, dëshmia e jezuitit dhe albanologut të shquar italian, Fulvio Cordignano S.I., merr një rëndësi të veçantë. Në vëllimin e dytë të monografisë kushtuar misionarit Domenico Pasi (P. Dedë Pasi), botuar në Romë më 1934, ai sjell të dhëna të vlefshme për misionet e vitit 1893, ku përmendet se vetëm Marmulli numëronte 20 familje katolike. Statistika të tilla nuk përbëjnë thjesht numra, por dëshmojnë për vatra ku feja mbahej gjallë, fëmijët merrnin pagëzimin, lidheshin besat e martesës dhe nderoheshin të vdekurit. Kjo dëshmon qartë se prania e besimit katolik në atë rajon i ka rrënjët shumë më të hershme se vetë organizimi zyrtar i Smaqit si famulli e pavarur. Në mbyllje të shekullit XIX, Smaqi nuk gëzonte ende statusin e famullisë më vete, ndërsa vendbanimet e përfshira më vonë nën kujdesin e tij pastoral ishin të lidhura ngushtë me Famullinë e Gjakovës. Dokumentet historike diocezane përmulin vendbanime si Smaqi, Ujza, Ujzi i Therrave, Fshaji, Kushaveci, Doli, Kusari, Marmulli, Bërdosana dhe Bishtazhini. Njëkohësisht, materialet e botuara nga Giuseppe Valentini te vepra “La Legge delle Montagne Albanesi nelle relazioni della Missione Volante, 1880–1932”, e botuar në Firence më 1969, ofrojnë dritë shtesë për ta kuptuar këtë realitet historik.