Ekspertët perëndimorë në qeverisjen shqiptare: Pse dështuan të lënë gjurmë të qëndrueshme?

Një paradoks i dukshëm ka shoqëruar qeverisjen në Shqipëri ndër vite: sa herë që në nivelet e larta të pushtetit janë afruar figura me formim perëndimor, karrierë ndërkombëtare dhe reputacion të spikatur, është krijuar përshtypja se po instalohej një kulturë e re drejtimi. Këto profile janë shitur si risi nga bota e zhvilluar, duke mbartur eksperiencën, profesionalizmin dhe standardet evropiane. Megjithatë, pas largimit të tyre, pyetja që ngrihet mbetet e pandryshuar: çfarë ndryshoi në të vërtetë? Ku janë institucionet e reja, reformat afatgjata, administrata më profesionale dhe vendimmarrja e standardeve të larta që priteshin prej tyre? Nëse një rast i tillë do të ishte i izoluar, shpjegimi do të ishte i thjeshtë se individi nuk arriti pritshmëritë. Por kur ky fenomen kthehet në cikël, faji nuk mund t'i faturohet vetëm njerëzve, por kërkon një analizë të thellë të vetë sistemit. Në këtë pikë shtrohet dilema thelbësore: a qëndron problemi te cilësia e këtyre figurave, apo te një model qeverisës që nuk u siguron hapësirë reale për ndryshim? Është krejtësisht ndryshe të emërosh një profesionist me CV mbresëlënëse në krye të një ministrie, dhe krejt tjetër t'i japësh autoritetin, autonominë dhe mjetet e duhura për ta reformuar atë dikaster. Një ekspert mund të ketë shërbyer në institucionet më prestigjioze globale, por mbetet i pafuqishëm për të sjellë transformim rrënjësor nëse struktura ku operon nuk e lejon të veprojë sipas parimeve të tij profesionale. Këtu bëhet ndarja mes ekspertizës dhe pushtetit. Dijet jepen nga ekspertiza, ndërsa mundësia për t'i zbatuar vjen nga pushteti. Mungesa e autonomisë e bën ekspertizën një potencial të bllokuar. Një CV e fortë pa fuqi vendimmarrëse sjell vetëm prestigj personal, por jo reformë institucionale. Për pasojë, pyetja kyçe nuk është pse nuk lanë gjurmë këta njerëz, por nëse u ofruan apo jo kushtet minimale që ata të arrinin diçka të tillë. Kjo analizë çon pashmangshëm te figura e Kryeministrit. Në kushtet e një sistemi parlamentar, kreu i ekzekutivit mban rolin qendror, përcakton linjën politike, përzgjedh kabinetin, vendos prioritetet dhe ushtron ndikim vendimtar në punën e qeverisë. Për rrjedhojë, kur ekspertët me sfond ndërkombëtar dështojnë të ngrenë politika dhe institucione që i rezistojnë kohës pas largimit të tyre, përgjegjësia nuk mund të mbetet vetëm mbi ta. Për më tepër, lind pyetja mbi shkallën e centralizimit të pushtetit. A janë ministrat realisht arkitektë politikash, apo thjesht administratorë të direktivave që vijnë nga qendra? A gëzojnë liri për të kundërshtuar, për të lëvizur struktura e njerëz, apo për të caktuar vetë prioritetet e fushave që drejtojnë, ndërsa vendimet strategjike merren gjithmonë në të njëjtën tavolinë? Nëse vendimmarrja është aq e centralizuar sa ministri nuk vepron dot i pavarur, atëherë ai nuk mund të sillet si një reformator i vërtetë. Në këto rrethana, ekspertiza e tij shërben më shumë si kapital imazhi për qeverinë sesa si mekanizëm real transformimi, duke përbërë kështu paradoksin e vërtetë të prurjeve nga jashtë. Kryeministri Rama i ka ekspozuar shpesh këto figura si provë të hapjes së Shqipërisë drejt botës, si mekanizëm për të instaluar standarde perëndimore në administratë dhe si përpjekje për t'i dhënë vendit një hov të ri zhvillimi.