Diplomacia dhe përpjekjet e shtetit shqiptar për mbrojtjen e Çamërisë gjatë viteve 1925–1928

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Traktati për minoritetet, i ratifikuar nga shumica dërrmuese e shteteve evropiane, garantonte të drejta të plota për pakicat. Duke u bërë palë në këtë marrëveshje, Shqipëria i ofroi minoritetit grek brenda territorit të saj të gjitha garancitë e duhura, duke përfshirë arsimin në gjuhën amtare, mbrojtjen e jetës e të pronës, si dhe përfaqësimin politik në Parlament. Tirana zyrtare ushqente shpresën se Athina do të vepronte në të njëjtën linjë për shqiptarët që jetonin në Greqi. Ndonëse autoritetet greke i pranonin çamët si pakicë shqiptare, ato shfrytëzonin përkatësinë e tyre fetare për t'i paraqitur si turq, një skemë kjo që i shërbente synimit për shkëmbimin e mundshëm të popullsive ndërmjet Greqisë dhe Turqisë. Institucionet dhe qeveritë shqiptare ndërmorën iniciativa të njëpasnjëshme diplomatike për të dalë në mbrojtje të popullsisë çame. Një angazhim të spikatur në këtë fushë dha Mithat Frashëri. Në cilësinë e përfaqësuesit të Shqipërisë në Athinë, ai e njoftonte ministrin e Punëve të Jashtme në Tiranë, përmes një shkrese të datës 21 janar 1925, se delegati shqiptar në Gjenevë kishte kaktuar gjuhën si kriterin kryesor për përcaktimin e origjinës së çamëve. Vijueshmëria e këtyre përpjekjeve shtetërore dëshmohet edhe më 18 gusht 1925, kur Mithat Frashëri i dërgoi një letër nga Athina Erik Kolbanit, drejtor i Seksionit të Pakicave në Lidhjen e Kombeve, ku ndër të tjera theksonte: “Pasi ka mundësi që Sekretari i Lidhjes së Kombeve të merret me çështjen e shqiptarëve myslimanë në Greqi, më lejoni t’ju përcjell kopjen e letrës sime të datës 12 gusht që sapo ia kam nisur Kryetarit të Përfaqësuesve të Lidhjes së Kombeve për mbrojtjen e pakicave shqiptare në Greqi.” Për t'i dhënë zë këtyre kërkesave, pavarësisht ndryshimeve kabinetesh në Tiranë, ministri i Punëve të Jashtme, Hysen Vrioni, iu drejtua më 16 nëntor 1925 sekretarit të përgjithshëm të Lidhjes së Kombeve në Gjenevë, Erik Drummond. Ai i bëri me dije se Qeveria shqiptare zotëronte prova të pakundërshtueshme se autoritetet greke në Çamëri përdornin çdo mjet të mundshëm për të detyruar elementin shqiptar të shpërngulej drejt Turqisë. Nga ana e tij, Drummond iu përgjigj z. Vrioni duke e informuar se Lidhja e Kombeve i kishte kërkuar Greqisë një raport zyrtar lidhur me këto zhvillime. Në bashkëpunim të ngushtë me ekzekutivin, më 2 dhjetor 1925, kryetari i Parlamentit përfshiu në rendin e ditës diskutimin për themelimin e një komisioni të posaçëm për vendosjen e emigrantëve, ku u shqyrtua edhe raporti përkatës. U vendos që ky organ të pagëzohej me emrin Drejtori e Emigrantëve, me një strukturë të përbërë nga një drejtor, dy këshilltarë, një sekretar dhe një shërbëtor. Deputeti Rusi ngriti shqetësimin se, duke pasur parasysh rëndësinë e lartë të këtij komisioni, drejtori i tij duhet të ishte një figurë e aftë dhe të mbante titullin e drejtorit të përgjithshëm. Gjatë po kësaj seance, vëmendje iu kushtua edhe ndryshimit të ligjit mbi ndarjen e tokave shtetërore për emigrantët bujq, bazuar në raportin e lexuar nga komisioni. Ky i fundit, i drejtuar nga deputeti Erebara, vendosi t'i sugjeronte Dhomës së Deputetëve që t'i kërkonte Qeverisë zbatimin e menjëhershëm të këtij ligji. Në nenin 1 të këtij akti përcaktohej qartë se të gjithë bashkatdhetarët nga viset e mbetura jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë, të cilët ishin detyruar të braktisnin trojet e tyre që nga data e hyrjes në fuqi të këtij ligji, gzonin të drejtën të vendoseshin brenda Republikës së Shqipërisë, ku përfitonin menjëhershëm nënshtetësinë dhe u sigurohej zgjidhja e strehimit.