Roli, statusi dhe fëmijëria në të drejtën dokësore shqiptare: Si funksiononte familja tradicionale

Analiza e pozitës së fëmijës brenda së drejtës dokësore kërkon fillimisht kuptimin se si ky sistem e definonte familjen. Në kuadrin e traditës kanunore, familja nuk përbënte thjesht një bashkësi biologjike të përbërë nga prindërit dhe pasardhësit e tyre, por përfaqësonte një strukturë të gjerë shoqërore, ekonomike, morale dhe juridike, e cila shërbente si gurthemel për mbijetesën dhe vazhdimësinë e shtëpisë, vëllazërisë, gjinisë dhe fisit. Kanuni e cilësonte familjen si “nji të mbledhun gjymtyrësh, të cilët gjallisin nen nji kulum” dhe e orientonte funksionin e saj drejt shtimit të popullsisë, si dhe rritjes fizike e shpirtërore të anëtarëve. Edhe martesa shihej e lidhur ngushtë me themelimin e vatrës dhe “të shtuem të fmive”. Kështu, fëmija nuk konsiderohej si individ i veçuar nga grupi, por si pjesë integrale e tij dhe si garanci për të ardhmen e shtëpisë. Ardhja në jetë e pasardhësve kishte një rëndësi që shkonte përtej relacioneve private mes bashkëshortëve, duke u lidhur drejtpërdrejt me punën, pronën, trashëgiminë dhe zgjerimin e vëllazërisë e të fisit. Një qasje e tillë nuk mund të interpretohet përmes standardeve të së drejtës moderne. E drejta dokësore nuk e mbështeste konceptin e fëmijës mbi nocionin bashkëkohor të të drejtave subjektive, por mbi detyrimet familjare, autoritetin e prindërve, ruajtjen e nderit të shtëpisë, punën dhe vijimësinë e trungut familjar. Brenda organizimit patriarkal, pushteti ishte i përqendruar te i zoti i shtëpisë. Kanuni i jepte atij kompetenca të gjera në fushën e ekonomisë dhe të menaxhimit të brendshëm, të cilat megjithatë shoqëroheshin me përgjegjësi të qarta: kujdesin ndaj pjesëtarëve, sigurimin e ushqimit dhe veshmbathjes, ruajtjen e drejtësisë në familje dhe shmangien e anshmërisë mes anëtarëve. Nga ana tjetër, “e zoja e shpis” kishte detyra të përcaktuara mirë, si “me shikue drejtsin në të ndrequn të gjindes e të fmive të shpis”, si dhe mbikëqyrjen e fëmijëve gjatë kohës që gratë e tjera ishin të angazhuara në punë. Kujdesi për fëmijën nuk përbënte thjesht një detyrim të prindërve biologjikë, por një përgjegjësi kolektive të gjithë strukturës familjare, e cila ndahej në bazë të moshës, autoritetit dhe pozitës. Pavarësisht hierarkisë së theksuar, autoriteti ushtrohej me qëllim mirëqenien dhe qëndrueshmërinë e shtëpisë. Në sistemin kanunor nuk ekzistonte një përkufizim i saktë i moshës së fëmijërisë sipas standardeve të sotme juridike, por kishte rregulla të shpërndara që bënin dallimin mes fëmijës dhe burrit të rritur. Një ilustrim i tillë vërehet te ndarja e drithit: teksa burrat, gratë dhe fëmijët furnizoheshin me bukën “e gojës”, fëmija, qoftë djalë apo vajzë, nuk përfitonte pjesë para se të mbushte moshën njëvjeçare, ndërsa pas kësaj periudhe e merrte atë njëlloj si të tjerët. Ky rregull lidhej kryesisht me racionimin e ushqimeve, por mund të interpretohet edhe si njohje e pjesshme dhe graduale e fëmijës në ekonominë familjare. Po ashtu, tradita njeh raste kur fëmijët thirreshin si dëshmitarë në konflikte pronësore apo kufitare, me qëllim ruajtjen e kujtesës historike ndër breza. Megjithatë, kjo praktikë mbështetet aktualisht vetëm nga literatura dytësore, ndaj kërkon referenca të sakta nga Kanuni ose burime të mirëfillta etnografike. Përkatësia e individit përcaktohej fuqishëm nga lidhja me familjen, vëllazërinë, gjininë dhe fisin. Lindja e një fëmije e integronte atë menjëherë në një rrjet të gjerë lidhjesh, brenda një konteksti shoqëror ku nderi, fjala e dhënë, gjaku dhe përgjegjësia e përbashkët përbënin shtyllat kryesore. Fëmija trashëgonte jo vetëm emrin e të parëve, por edhe statusin social, ndërsa familja shërbente si institucioni i parë që përcaktonte identitetin e tij juridik dhe shoqëror. Kjo tablo nuk duhet idealizuar. Modeli ishte i ndërtuar mbi baza patriarkale dhe patrilineare, ku prona, emri dhe detyrimet e gjakut transmetoheshin përmes linjës mashkullore, ku djali mbetej në shtëpi.