Votimi unanim në Kuvend për Hagën hap dilemën e madhe: Ku kanë mbetur krimet e pazbardhura të pasluftës?

Katër emra nga një listë dukshëm më e gjerë: vendimi i shkallëzuar i Hagës nuk jep përgjigje se kush qëndron pas eliminimit fizik të tyre. Më 28 shtator, Kuvendi i Kosovës votoi unanimisht me 99 vota pro, pa asnjë votë kundër dhe pa asnjë abstenim, një deklaratë zyrtare lidhur me vendimin e shkallës së parë të Dhomave të Specializuara ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit, i shpallur më 16 shtator. Ky dokument shfaq hapur shqetësimin institucional rreth këtij vendimi dhe kërkon hartimin e një strategjie shtetërore me qëllim ruajtjen dhe mbrojtjen e së vërtetës historike të periudhës së luftës. Në fokusin e zhvillimeve politike aktualisht ndodhen të akuzuarit dhe vetë aktgjykimi, i cili mbetet ende i papërfundimtar. Megjithatë, ky debat i zjarrtë ka lënë në hije një çështje tjetër jetike: çfarë po ndodh me fatin e familjeve të shqiptarëve të vrarë gjatë dhe pas përfundimit të luftës, krimet e të cilëve nuk janë zbardhur kurrë? Gjatë seancës së votimit, deputeti i Lidhjes Demokratike të Kosovës, Besian Mustafa, i cili është djali i veprimtarit të shquar Xhemajl Mustafa, nuk u pa i pranishëm në sallë. Sipas informacioneve të disponueshme, ai kishte marrë pjesë në pjesën e parë të seancës, por ishte larguar përpara se të hidhej në votim dokumenti në fjalë, pa bërë publike arsyet e këtij veprimi. Ky largim u vu re dhe u komentua nga veprimtari Saim Tahiraj, ish-bashkëluftëtar i komandantit Sali Çekaj dhe drejtues i shoqatës memoriale me të njëjtin emër në Zvicër, i cili i bëri thirrje publike LDK-së që të sqarojë arsyet e largimit të deputetit Mustafa. Deri më tani, as vetë deputeti dhe as struktura e partisë nuk kanë dalë me një shpjegim zyrtar, çka bën që çdo interpretim të mbetet në nivelin e supozimeve. Në listën e rasteve që vazhdojnë të diskutohen fuqishëm në opinionin publik përfshihen ato të Ahmet Krasniqit, Xhemajl Mustafës, Tahir Zemajt, Ekrem Rexhës (Komandant Drini), gazetarit Bekim Kastrati dhe Smajl Hajdarajt. Bëhet fjalë për personalitete ushtarake, komandantë, figura politike, veprimtarë dhe gazetarë, të cilët i përkisnin bindjeve dhe rrugëve të ndryshme. Secili prej këtyre rasteve mbart rrethanat, provat dhe fazën e vet specifike, ndaj përgjegjësia për to nuk mund të përcaktohet përmes deklaratave politike dhe as nuk mund të nxirret automatikisht nga vendimet e gjykatës ndërkombëtare në Hagë. Gjykata Speciale funksionon me një mandat të përcaktuar rreptësisht si në aspektin kohor ashtu edhe në atë lëndor. Për pasojë, të gjitha rastet që mbeten jashtë këtij kompetensioni u takojnë institucioneve vendore të drejtësisë që t'i trajtojnë. Për të kaluar nga fjalët dhe deklaratat retorike tek llogaridhënia e mirëfilltë, shtrohen disa pyetje thelbësore: Në çfarë pike ndodhen hetimet për secilin prej këtyre rasteve dhe cilat kanë qenë pengesat gjatë rrugës? Çfarë dëshmish janë grumbulluar deri më sot dhe sa prej tyre ruajnë vlerën e përdorimit ligjor? Çfarë burimesh dhe kapacitetesh kanë në dispozicion prokurorët dhe hetuesit për këto dosje të vjetra? A mund të përmirësohet dhe forcohet mekanizmi i mbrojtjes së dëshmitarëve si dhe bashkëpunimi ndërkombëtar? Organet më të larta, si Kuvendi dhe Qeveria, kanë të drejtë të kërkojnë raporte periodike mbi ecurinë e hetimeve, duke respektuar rreptësisht sekretin hetimor dhe pa cenuar në asnjë moment pavarësinë e sistemit prokurorial e gjyqësor. Ky standard institucional duhet të vlejë njësoj për të gjitha forcat politike: Partinë Demokratike të Kosovës, e cila kërkon drejtësi për ish-krerët e saj, Lidhjen Demokratike të Kosovës, ashtu edhe Lëvizjen Vetëvendosje që udhëheq ekzekutivin. Familjarët e viktimave kanë të drejtë të organizohen dhe të kërkojnë transparencë maksimale, por kërkesa e tyre legjitime për drejtësi nuk duhet të kushtëzohet kurrë nga madhësia e protestave apo nga përkrahja e partive politike. Shteti ka për obligim kushtetues t'i hetojë krimet edhe atëherë kur familjarët zgjedhin të mos protestojnë. Mbrojtja e të drejtave të të pandehurve dhe vendosja e drejtësisë për viktimat nuk e përjashtojnë aspak njëra-tjetrën. Përkundrazi, të dyja këto parime burojnë nga i njëjti parim universal: askush nuk duhet të dënohet pa prova të pakundërshtueshme, dhe asnjë krim i rëndë nuk guxon të mbetet pa një hetim të mirëfilltë dhe serioz.