Mitet e kapitalizmit në Shqipëri e Kosovë: Pse shoqëria jonë po vuan nga 'feudalizmi' modern?

Në debatin publik shqiptar, shpeshherë dëgjojmë përpjekje për t'i analizuar Shqipërinë dhe Kosovën përmes prizmit të kapitalizmit global apo teorive neo-liberale. Megjithatë, një vështrim më i thellë sociologjik dhe historik nxjerr në pah një realitet krejt tjetër: ne nuk po përballemi me dështimet e tregut të lirë, por me një ngërç strukturor, ku institucionet moderne janë mbivendosur mbi një trashëgimi të fortë të feudalizmit të vonë otoman, analfabetizmit funksional dhe besnikërive fisnore. Shqipëria dhe Kosova nuk e kanë kaluar fazën e kapitalizmit industrial klasik, duke u zhvendosur me shpejtësi nga feudalizmi në totalitarizëm dhe më pas në një tranzicion të stërzgjatur. Në Shqipërinë e para vitit 1944, narrativat historike shpesh kanë sajuar një ekzistencë të "borgjezisë dhe proletariatit" që në fakt nuk ekzistonte. Në atë kohë, vendi përballej me një analfabetizëm masiv (mbi 85%) dhe një ekonomi të kontrolluar nga një elitë e ngushtë çifligarësh. Regjimi komunist nuk shkatërroi një sistem kapitalist, por një strukturë agrare feudale, duke imponuar një industrializim shtetëror mbi një popullatë që funksiononte me kode tradicionale besnikërie. Pas rënies së komunizmit në vitin 1991, vakumi institucional u mbush me një lloj "kapitalizmi pa kapitalistë". Në mungesë të një tradite të pronës private dhe mendimit kritik, tregu u shndërrua në skema piramidale dhe më pas në një sistem partitokracie, ku liderët politikë sillen si feudalë modernë, duke shpërndarë vende pune dhe tendera si shpërblim për "bujqit" e tyre, pra votuesit. Kosova, ndonëse ndan të njëjtën rrënjë kulturore, ndoqi një rrugëtim të ndikuar nga shtypja e egër etnike gjatë periudhës jugosllave. Për dekada me radhë, popullata shqiptare u mbajt qëllimisht në prapambetje ekonomike dhe arsimore, duke e detyruar shoqërinë të strehohej te kooperativat familjare dhe klanore si mekanizëm mbijetese. Ky organizim patriarkal ishte një formë gjeniale rezistence, por krejtësisht në kundërshtim me individualizmin kapitalist. Lëvizjet politike të shekullit XX nuk lindën nga dinamikat financiare, por nga nevoja për mbijetesë etnike. Pas pavarësisë, Kosova u përball me sfidën e zbatimit të rregullave neo-liberale mbi një strukturë sociale ku lidhjet e gjakut dhe patronazhit rajonal vazhdojnë të mbizotërojnë mbi ligjin dhe institucionet formale. Analiza krahasuese dëshmon qartë se Shqipëria dhe Kosova nuk vuajnë nga sëmundjet e kapitalizmit të zhvilluar, por nga mungesa e tij thelbësore. Derisa të arrihet një ndërlidhje organike mes qytetarit dhe shtetit, ku ligji dhe institucionet të jenë mbi individin e fortë, të dyja vendet do të mbeten të bllokuara në një tranzicion të pafund, ku patronazhi vazhdon të mbajë peng zhvillimin demokratik dhe ekonomik.