Përballja e historisë së Kosovës me drejtësinë ndërkombëtare: Çfarë zbuloi debati në Harvard?

Kur një debat në Harvard bëhet alarm për institucionet shqiptare Më 29 tetor 2026, në Universitetin e Harvardit, një prej qendrave akademike më prestigjoze në botë, u mbajt një tryezë diskutimi kushtuar Dhomave të Specializuara të Kosovës, ku u shqyrtuan korniza e tyre juridike dhe ndikimi që ato ushtrojnë në drejtësinë tranzicionale. Në këtë ngjarje morën pjesë studiueset e njohura Anna Di Lellio dhe Kathryn Sikkink, të cilat trajtuan tema me ndjeshmëri të lartë për Kosovën: lidhjen ndërmjet fajësisë penale individuale dhe trashëgimisë së luftës çlirimtare, garancitë e një procesi të drejtë ligjor, integritetin e institucioneve të drejtësisë, si dhe pasojat e mënyrës se si po interpretohet historia e vendit në një arenë ndërkombëtare. Edhe pse ky tubim në Harvard nuk përbën një vendim zyrtar apo aktgjykim kundër Gjykatës Speciale, ai shërbeu si një tribunë e rëndësishme akademike ku u ngritën pyetje kritike, u sollën argumente dhe u vunë në pikëpyetje qasje të caktuara ndaj procesit që po zhvillohet në Hagë. Megjithatë, pikërisht këtu lind pesha e vërtetë e këtij rasti. Në një kohë kur një institucion i përmasave botërore hap dyert për të diskutuar një temë kaq jetike për Kosovën, ndërkohë që instancat tona akademike ende nuk kanë ofruar një platformë të ngjashme ballafaqimi, heshtja e tyre shndërrohet në një çështje të hapur të përgjegjësisë qytetare e shtetërore. A është e drejtë që të tjerët të studiojnë të kaluarën tonë, të vlerësojnë drejtësinë që jepet në emër të popullit tonë dhe të ngrenë dilemat që vetë institucionet tona po i anashkalojnë? Kjo nuk është thjesht një çështje që lidhet me fatin e katër ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Kjo është një çështje themelore e standardeve ligjore, e besimit tek drejtësia ndërkombëtare, e ruajtjes së kujtesës kolektive dhe e mënyrës se a po paraqitet mé dinjitet Kosova në arenën globale. Çfarë u vu në pikëpyetje në debatin e Harvardit? Gjatë diskutimeve, studiuesja Anna Di Lellio shprehu shqetësimin e saj për mënyrën se si konteksti historik i Kosovës është pasqyruar në arsyetimet juridike. Ajo kontestoi mënyrën e trajtimit të historisë së konfliktit dhe hodhi poshtë paralelizmat që, sipas vlerësimit të saj, shpërfillin dallimet thelbësore mes realiteteve historike dhe përgjegjësive të mirëfillta. Një ndër pikat kyçe ishte mënyra se si portretizohet UÇK-ja në raport me historinë e re të vendit. Di Lellio theksoi se lufta çlirimtare nuk mund të ndahet nga dhuna sistematike e regjimit serb, heqja e autonomisë në vitin 1989, largimi i dhunshëm i shqiptarëve nga puna dhe dështimi i të gjitha përpjekjeve paqësore për të fituar të drejtat elementare. Ajo po ashtu refuzoi barazimin mes qëndrimit të shoqërisë kosovare ndaj ish-drejtuesve të UÇK-së dhe pritjes madhështore që Serbia i kishte rezervuar Ratko Mladiqit, i dënuar për krime ndërkombëtare dhe gjenocid në Srebrenicë. Sipas saj, këto situata janë të pabarabazueshme nëse nuk analizohen ndarjet e thella historike dhe juridike. Gjatë tryezës u shqyrtuan edhe formulime të caktuara brenda aktgjykimeve që, sipas kritikëve, mund të nxisin një perceptim të shtrembëruar e të përgjithësuar mbi misionin dhe veprimet e UÇK-së. Diskutimi u pasurua edhe me pyetje dhe komente nga Alex Whiting, profesor në Shkollën Juridike të Harvardit dhe ish-zyrtar i lartë në Prokurorinë e Specializuar, çka dëshmon se debati përfshiu këndvështrime shumëdimensionale dhe nuk synonte të ishte i njëanshëm. Të tilla analiza kërkojnë vëmendje serioze shkencore. Ato nuk duhet të shihen si vendime të prerë, por as nuk duhet të kalojnë në heshtje. Në një rend demokratik, asnjë gjykatë nuk mund të qëndrojë jashtë rrezes së kritikës akademike, veçanërisht kur në lojë janë të drejtat e njeriut dhe identiteti historik i një kombi.