Astrit Bunjaku: Në Kosovë, veturat dhe dukja e jashtme janë shndërruar në matësin e vetëm të suksesit

Individi mund t’i njohë kontradiktat e realitetit dhe përsëri të marrë pjesë në riprodhimin e tyre. Pikërisht këtyre dukurive u referohet një nga idetë më provokuese të filozofit Slavoj Žižek, i cili thekson se ideologjia nuk mbijeton vetëm falë padijes, por edhe përmes sjelljeve që vazhdojnë të ushtrohen, pavarësisht vetëdijes sonë. Në shoqërinë kosovare, pakënaqësia ndaj institucioneve, ekonomisë dhe mungesës së perspektivës është shndërruar në një lloj rituali; megjithatë, ankesa shpesh zëvendëson plotësisht veprimin konkret. Për ta kuptuar më mirë këtë gjendje, duhet marrë parasysh edhe trashëgimia e mbijetesës. Për shumë familje, sigurimi i ushqimit dhe i kushteve elementare ishte për dekada me radhë shumë më urgjent sesa kultivimi intelektual. Por rrethanat që dikur pengonin edukimin nuk mund të shërbejnë përgjithmonë si shpjegim për mungesën e kuriozitetit. Komplekset që lidhen me prejardhjen, varfërinë e së kaluarës apo me gjyshërit dhe prindërit e pashkolluar nuk kapërcehen kurrë përmes fshehjes pas simboleve të pasurisë. Sociologu Pierre Bourdieu na ndihmon të kuptojmë se si kapitali ekonomik shndërrohet lehtësisht në prestigj shoqëror, ndërkohë që kapitali kulturor mbetet tërësisht në hije. Veturat e shtrenjta, veshjet e markave dhe dukja e jashtme shndërrohen kështu në dëshmi publike të suksesit. Ndërkohë, Arthur Schopenhauer na kujton se një dëshirë e përmbushur lind menjëherë dëshira të reja: konsumi mund ta shtyjë përkohësisht pakënaqësinë, por nuk e shuan atë përfundimisht. Njeriu kërkon jo vetëm të ketë më shumë, por sidomos të shihet nga të tjerët se ka më shumë. Edhe kapitalizmi i instaluar në Kosovë mbart brenda vetes këtë kontradiktë të thellë. Përkrah ndërmarrësve të vërtetë që krijojnë vlerë përmes prodhimit, dijes dhe punës së ndershme, në treg shfaqet gjithnjë e më shumë figura e ndërmarrësit aksidental: ai person që e ndërton pozitën e tij më shumë mbi rrethanat e favorshme, privilegjet apo hapësirat e krijuara nga mungesa e konkurrencës së shëndoshë, sesa mbi inovacionin. Kur modeli i vetëm i admiruar bëhet thjesht pasurimi, shoqëria rrezikon seriozisht ta ngatërrojë suksesin e vërtetë me akumulimin e thjeshtë material. Kjo dukuri pasqyrohet qartë edhe te prioritetet e përditshme të qytetarëve. Orët e gjata të kaluara në kafene, preokupimi i tejskajshëm me dukjen, çiftëzimi si prioritet absolut dhe kërkimi i vazhdueshëm i miratimit sentimental shpesh marrin përparësi absolute ndaj leximit, krijimtarisë dhe përgjegjësisë qytetare ndaj komunitetit. Sigurisht që as shoqërimi dhe as marrëdhëniet njerëzore nuk janë problem në vetvete; problemi lind atëherë kur ato shndërrohen në të gjithë horizontin e ambicieve njerëzore. Pakënaqësia shoqërohet gjithmonë me një rehati të rreme që nuk kërkon asnjë përpjekje për ndryshim. Përmes konceptit të ressentiment-it, filozofia e Friedrich Nietzsches na ndihmon të kuptojmë çastin kur ndjenja e pafuqisë shndërrohet në mllef të grumbulluar, në fajësim dhe në justifikim, në vend që të shërbejë si një kapërcim krijues. Përkundrazi, Immanuel Kant e lidh emancipimin e vërtetë me guximin për ta përdorur arsyen në mënyrë të pavarur, përmes thirrjes së famshme: Sapere aude – guxo të dish. Një shoqëri që ka luftuar dhe ka kërkuar lirinë politike duhet të shtrojë pyetjen nëse po kultivon njëkohësisht edhe lirinë për të menduar, për të dyshuar dhe për të gjykuar. Kriza aktuale, pra, nuk përbën domosdoshmërisht një mungesë ambicieje, por më tepër një keqorientim të saj. Varfëria më e rëndë dhe më shqetësuese e një shoqërie mbetet jo pamundësia materiale për të konsumuar, por mungesa totale e dëshirës për të kuptuar gjërat përreth. Në fund të fundit, njeriu mund të fitojë gjithnjë e më shumë mjete për të jetuar, pa u ndalur kurrë të pyetë se për çfarë ia vlen në të vërtetë të jetohet.