Kultura e parasë fizike në Shqipëri: Pse transaksionet cash vazhdojnë të mbretërojnë?

Derisa në vendet e Bashkimit Evropian pagesat përmes telefonit apo kartave bankare janë shndërruar në standardin e përditshmërisë, peizazhi financiar në Shqipëri vijon të dominohet fuqishëm nga paraja fizike. Sipas të dhënave të Bankës Botërore, vetëm 40 deri në 45 për qind e qytetarëve shqiptarë që zotërojnë një llogari bankare zgjedhin të kryejnë transaksione digjitale. Statistikat tregojnë se mbi 75 për qind e këtyre veprimeve realizohen nga brezi i ri i moshave 18–35 vjeç, ndërkohë që te demografia mbi 55 vjeç, përdorimi i mjeteve si kartat apo Mobile Banking mbetet jashtëzakonisht i ulët, duke qëndruar nën kufirin e 15 për qind. Ekspertja e fushës financiare, Besarta Tafaj, shpjegon se pengesat kryesore burojnë nga tradita e gjatë e konsumatorëve, shkalla e pamjaftueshme e edukimit financiar dhe kufizimet në qasjen teknologjike në rajonet rurale. Ajo thekson gjithashtu se bizneset e vogla shpesh shmangin instalimin e pajisjeve POS për shkak të tendencës për të fshehur qarkullimin real financiar dhe për t'iu shmangur detyrimeve tatimore. Gjatë muajit gusht, vëllimi i parasë fizike në qarkullim jashtë sistemit bankar preku shifrën rekord prej 534 miliardë lekësh, duke shënuar një zgjerim vjetor prej 15.2 për qind. Edhe pse ruajtja e likuiditetit në dorë perceptohet gabimisht si një zgjedhje pa shpenzime, në aspektin makroekonomik ky fenomen përbën një kosto të rëndë të fshehur. Tafaj vë në dukje se mbajtja e sasive të mëdha të cash-it mbart shpenzime të konsiderueshme për ekonominë, duke përfshirë transportin e sigurt të vlerave monetare, administrimin e kartëmonedhave dhe proceset e sigurimit të tyre. Ajo bën thirrje për ndërmarrjen e menjëhershme të fushatave ndërgjegjësuese, të cilat do të dëshmojnë se zgjidhjet digjitale janë më efikase dhe më të sigurta, ndërsa kalimi drejt një ekonomie pa para fizike ndihmon në uljen e kostove operacionale të sipërmarrjeve. Nga ana e saj, Banka e Shqipërisë ka përcaktuar si objektiv që deri në vitin 2030, pagesat pa para fizike të përbëjnë 60 për qind të totalit. Megjithatë, pavarësisht nismave institucionale dhe integrimit në Sistemin e Pagesave në Euro (SEPA), sfida kyçe mbetet transformimi i mentalitetit dhe traditës së rrënjosur të qytetarëve shqiptarë për të përdorur paranë tradicionale.