Kriza e Arsimit të Lartë: Kur menaxhimi i institucionit lë nё hije misionin akademik

I themeluar në vitin 1957, Universiteti i Tiranës mbart një trashëgimi të rëndësishme në ecurinë e shkencës dhe arsimit shqiptar. Gjatë dekadave, ky institucion ka përgatitur specialistë, studiues dhe figura të shquara që kanë lënë gjurmë në jetën intelektuale të vendit. Megjithatë, reputacioni historik nuk përbën një garanci të përjetshme. Ai zbehet në momentet kur bien kriteret, kur fokusi i drejtimit zhvendoset te ruajtja e karriges dhe kur trupa akademike dështon në mbrojtjen e autonomisë së institucionit. Në një universitet evropian që synon standardet më të larta, drejtuesi duhet të funksionojë si mbrojtës i lirisë akademike, integritetit dhe mbarëvajtjes demokratike. Ai është i detyruar të sigurojë një ambient ku pedagogët mund të kundërshtojnë vendimet, zëri i studentëve dëgjohet dhe shkeljet hetohen paanësisht. Për rrjedhojë, çdo diskutim mbi udhëheqjen e Universitetit të Tiranës duhet të adresojë jo thjesht emrat e përveçëm, por vetë strukturën që rregullon mënyrën e zgjedhjes, mbikëqyrjes dhe përgjegjësisë së tyre. Kur shfaqen pretendime për plagjiaturë, praktika korruptive, konflikte interesi apo shpërdorim të funksionit publik në dëm të institucionit, ato kërkojnë shqyrtim të menjëhershëm. Akuzat nuk duhet të mbulohen me heshtje vetëm për shkak të funksionit që mban personi i përfshirë. Dyshimet rreth vërtetësisë së punimeve shkencore dhe mënyrës së administrimit kërkojnë domosdoshmërisht përgjigje transparente. Cilësia e një universiteti nuk përcaktohet nga emri i rektorit, por nga parimet sipas të cilave ai zgjidhet, kontrollohet dhe mban llogari për detyrën. I. Përgjegjësia e shtetit: ligje që garantojnë cilësinë, jo klientelizmin Nuk mund të pretendohen standarde evropiane në arsim përmes një kuadri ligjor që dështon të sigurojë në praktikë meritokracinë dhe integritetin. Shteti mban një përgjegjësi kyçe. Qeveria dhe parlamenti duhet të hartojnë rregulla që i mbajnë universitetet autonome por njëkohësisht llogaridhënëse; ku titujt ndahen vetëm mbi bazën e merituar; ku plagjiatura ndëshkohet me procedura të drejta; dhe ku drejtuesit nuk mund të kontrollojnë vetë mekanizmat që vlerësojnë punën e tyre. Evropa nuk kërkon kopjimin mekanik të një modeli të vetëm. Vendet evropiane zbatojnë sisteme të ndryshme të qeverisjes universitare, por Hapësira Evropiane e Arsimit të Lartë thekson sidomos cilësinë, autonominë, integritetin dhe përfshirjen e komunitetit. Edhe praktika amerikane dëshmon se liria institucionale duhet të shoqërohet nga instrumente të besueshme kontrolli të jashtëm dhe përgjegjësi për mbarëvajtjen e programeve. Për Shqipërinë, kjo kërkon një reformë rrënjësore që nuk kufizohet te ndryshimet formale të ligjit. Ajo kërkon rikonceptimin e raporteve mes shtetit dhe universiteteve, kompetencave rektorale, funksionit të senatit, përgjegjësisë së departamenteve dhe pavarësisë së komisioneve të karrierës akademike. Duhet ngritur një sistem ku asnjë rektor të mos ketë në dorë kontrollin absolut mbi ecurinë e pedagogëve, ngritjen në detyrë dhe procedurat që mund të vlerësojnë punën e tij. Në të njëjtën kohë, vlerësimi i cilësisë duhet të shtrihet realisht tek mësimdhënia, tekstet akademike, arritjet shkencore, zëri i studentëve dhe angazhimi i stafit në fushën e tyre. II. Heshtja e profesoratit dhe kriza e intelektualit publik Një universitet nuk mund të shërohet vetëm përmes akteve ligjore. Atij i duhen njerëz të gatshëm për të mbrojtur këto parime, madje edhe atëherë kur interesat vetjake i shtyjnë drejt heshtjes.