Në Belle të Deçanit nis restaurimi i kullës historike të vëllezërve Halili, dëshmi e kujtesës dhe vuajtjeve ndër breza

BELLE, DEÇAN – Fshati Belle i Mesmes, një ndër vendbanimet me një histori të pasur në trevën e Deçanit, ka nisur punën për kthimin në jetë të një monumenti me peshë të veçantë për trashëgiminë kulturore dhe kujtesën kolektive. Bëhet fjalë për kullën katërkatëshe të vëllezërve Lan dhe Nekë Halili, e cila sipas të dhënave dhe rrëfimeve të zonës u dogj gjatë vitit 1912, dhe tani po i nënshtrohet restaurimit për t'i kthyer pamjen e dikurshme. Ky intervenim mbështetet financiarisht nga Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore në Pejë, në kuadër të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, duke shënuar një hap kyç për mbrojtjen e trashëgimisë ndërtimore të kësaj zone. Për banorët e kësaj treve dhe pasardhësit e tyre, ringritja e kësaj kulle nuk përfaqëson thjesht ndërhyrjen në një objekt të vjetër, por një rikthim të rrënjëve familjare dhe një amanet që duhet t'i përcillet gjeneratave të ardhshme. Kronika e kësaj kulle lidhet ngushtë me stacionet më të vështira të popullsisë shqiptare në këtë rajon. Sipas dokumentimeve dhe traditës gojore, më 1912 u dogjën kulla e vëllezërve Halili, dy kulla të tjera dhe nëntë shtëpi në të tria pjesët e Belles. Tragjedia e këtij fshati u thellua në mars të vitit 1913, kur forcat ushtarake dhe xhandarmëria serbo-malazeze ekzekutuan dymbëdhjetë banorë vendorë. Ndër viktimat ishte edhe vetë Lan Halili bashkë me dy djemtë e tij, Agushin dhe Isenin, ndërsa krimi, sipas kujtesës historike, u drejtua nga Savë Batarja. Një nga dëshmitë më rrëqethëse që i ka bërë ballë kohës është ajo e Ramiz Nekës, i cili në atë kohë ishte vetëm gjashtë vjeç. Sipas rrëfimeve të trashëguara, ai arriti të mbijetonte nga masakra, pavarësisht se mbeti i plagosur rëndë. Për dymbëdhjetë të vrarët e kësaj treve, vendndodhja e varreve mbetet ende e panjohur, gjë që e rrit edhe më shumë domosdoshmërinë e dokumentimit të kujtesës historike të Belles. Gjatë luftës së fundit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, banorët e kësaj treve dëshmuan sërish patriotizmin e tyre duke u rreshtuar në radhët e lirisë në Betejën e Lagjes dhe në Koshare. Kontributi i tyre u pagua me gjak, duke numëruar katër dëshmorë të kombit: Sali Çejaj, Ekrem Lulaj, Demë Shala dhe Nysret Shala, si dhe dy të plagosur. Në këtë kuadër, kulla që po restaurohet merr një kuptim shumë më të gjerë se ai arkitektonik. Muret e saj flesin për jetën e dikurshme dhe për stuhitë shkatërruese që goditën shqiptarët e kësaj ane, duke u shndërruar në një qendër ku historia mund të studiohet dhe të ruhet me fanatizëm për të rinjtë. Në realizimin e këtij projekti të rëndësishëm po bashkëpunojnë ngushtë institucionet e trashëgimisë kulturore dhe pushteti lokal. Puna po financohet nga Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore në Pejë, nën udhëheqjen e drejtoreshës Shpresa Gjonbalaj, ndërsa mbikëqyrja profesionale e projektit i është besuar arkitektes Ardiana Qorraj. Kontribut të çmuar në jetësimin e kësaj nisme ka dhënë gjithashtu nënkryetari i Komunës së Deçanit, Sami Cacaj, ndërsa ekzekutimi i punimeve restauruese po kryhet nga firma e Ramushajt.