Diplomacia shqiptare dhe fati i çamëve përgjatë periudhës 1929-1939: Dokumentet që zbardhin presionin grek

Pas vitit 1924, autoritetet zyrtare në Tiranë nuk e ridimensionuan më në rrafshin ndërkombëtar në Lidhjen e Kombeve çështjen e shqiptarëve të Kosovës, ndërsa ajo çame u trajtua në arenën ndërkombëtare gjatë viteve 1928, si dhe në periudhën 1934-1935. Megjithatë, kabinetet qeveritare nën drejtimin e mbretit Zog preferuan ta menaxhonin këtë dosje me maturi dhe përmes kanaleve të ngushta të diplomacisë dypalëshe. Edhe gjatë vitit 1929, Kuvendi vijoi të ishte epiqendër e diskutimeve për fatin e bashkëkombësve të mbetur jashtë kufijve shtetërorë, në përputhje me standardet e konventave ndërkombëtare. Në seancën e datës 21 janar 1929, deputeti Begolli e riktheu në vëmendje këtë shqetësim. Duke shprehur besimin se çështjet e minoriteteve ndiqeshin personalisht nga mbreti Zog – i cili natyrisht nuk mund të merrej me çdo detaj të administratës, pasi barra kryesore u takonte dikastereve qeveritare – ai vlerësoi gjithashtu kontributin e mundshëm të Parlamentit dhe kërkoi zyrtarisht thirrjen e ministrit të Punëve të Jashtme për të dhënë shpjegime të detajuara mbi fatin e pakicave. Se sa seriozisht e kishte trajtuar Ekzekutivi çështjen e vendosjes së emigrantëve, dëshmon një shkresë e datës 26 qershor 1929. Në këtë dokument, Kryesia e Këshillit të Ministrave i drejtohej Ministrisë së Financave, duke tërhequr vëmendjen se përfaqësuesi i saj, drejtori i Financës në Berat, Haki Dobi, ende nuk ishte bërë pjesë e komisionit të ngarkuar për evidentimin e tokave të destinuara për emigrantët që do të ktheheshin në Shqipëri, pavarësisht urdhëresave të përsëritura. Për të garantuar efikasitet në punë, Qeveria kërkonte marrjen e masave ndëshkimore. Nëpërmjet mekanizmave diplomatikë, shteti shqiptar përpiqej ta mbante vazhdimisht në fokus mbrojtjen e të drejtave të popullsisë çame. Në kuadër të këtyre përpjekjeve, i ngarkuari me punë i legatës shqiptare në Athinë, Lec Kurti, i dërgoi një raport ministrit të Punëve të Jashtme në Tiranë më 12 korrik 1929. Më 3 gusht 1929, ai e informoi sërish Tiranën për kushtet e rënda me të cilat përballej komuniteti çam. Sipas këtij raporti, të rinjtë çamë të angazhuar në shërbimin ushtarak trajtoheshin si robër lufte, duke u përdorur si punëtorë krahu për hapjen e kanaleve. Asnjë shkollë në gjuhën shqipe nuk ishte lejuar për ta, ndërkohë që në institucionet arsimore greke, të hapura pothuajse në çdo fshat me shumicë shqiptare, mësuesit shërbenin vetëm për përfitime financiare pa treguar asnjë interes për arsimimin e rinisë çame. Për më tepër, banorët e Filatit kishin dy vjet që përpiqeshin të siguronin lejen për të hapur, me shpenzimet e tyre, një shkollë shqipe dedikuar posaçërisht vajzave, pasi traditat vendase ua ndalonin dërgimin e tyre në shkollat shtetërore greke. Jo vetëm që kjo kërkesë u refuzua, por autoritetet gjobisnin familjet që nuk i dërgonin vajzat në institucionet arsimore zyrtare të qeverisë. Patrullat e xhandarmërisë greke, gjatë lëvizjeve nëpër vendbanimet shqiptare, hynin nëpër shtëpi private duke konsumuar ushqim dhe pije pa shlyer detyrimet financiare. Myftinjtë emëroheshin direkt nga pushteti qendror dhe jo përmes votës së lirë të popullsisë, siç parashikonte Traktati i Athinës i vitit 1914 mes Greqisë dhe Turqisë, duke i shndërruar kështu ata në vegla të verbëta të politikës greke. Në të njëjtën linjë, anëtarët e bashkive në Filat dhe Paramithi emëroheshin paraprakisht nga qeveria, duke garantuar një dominim të vazhdueshëm grek në përbërjen e tyre. Në zgjedhjet e planifikuara në fshatin Filat – të cilit i kushtohej një vëmendje e veçantë – listat e votuesve u manipuluan duke hequr më shumë se njëqind emra shqiptarësh dhe duke i zëvendësuar me qytetarë grekë nga fshatra të tjera që nuk banonin aty, me qëllim që përmes këtij trillimi administrativ këshilli bashkiak të siguronte një shumicë artificiale greke.