Misteri i “GPS-it” felines: Si arrijnë macet të orientohen nga dhjetëra kilometra larg për t'u kthyer në vatrën e tyre

Krijueset e vogla të shtëpisë shpesh na lënë pa fjalë me sjelljet e tyre prej eksploruese, ku më mbresëlënësja mbetet aftësia e tyre prej navigatoreje, duke arritur të gjejnë rrugën e kthimit për në shtëpi edhe pas shkëputjeve të gjata në distanca të largëta. Janë të shumta rastet e dokumentuara ku këto kafshë kanë përshkuar dhjetëra kilometra vetëm për t'u ribashkuar me njerëzit e tyre të zemrës. Ky fenomen, që nga opinioni publik shpesh pagëzohet si “GPS-i i brendshëm”, vazhdon të mbetet në qendër të vëmendjes dhe studimeve shkencore për botën shtazore. Megjithatë, pyetja që mundon çdo pronar mbetet: si ia dalin ato të orientohen kaq saktë, dhe pse disa ia dalin mbanë, ndërsa të tjerat humbasin pa lënë gjurmë? Specialistja e sjelljes së kafshëve dhe felinologjisë, Julija Malkova, sqaron se ky mister varet nga një bashkëluajtje faktorësh, ku peshën kryesore e mban backgroundi jetësor, shkalla e përvojës dhe mënyra se aklimentohen në hapësirë. Sipas ekspertes Malkova, kur flasim për një “busull të brendshme”, nuk duhet ta përfytyrojmë si një pajisje të sofistikuar teknologjike me sinjale satelitore. Mekanizmat biologjikë që i ndihmojnë ato të orientohen në distanca marramendëse nuk janë zbardhur ende plotësisht nga shkenca. Ajo vë inxhinierinë e këtij instinkti në varësi të drejtpërdrejtë me shkollën e jetës që ka kaluar macja. Një felinë që ka jetuar gjithë jetën e mbyllur mes katër mureve të apartamentit do ta ketë pothuajse të pamundur të orientohet nëse ndodhet papritur në një ambient të huaj. Ndryshe nga shtëpiaket e përkëdhelura, macet e rritura në mjedise rurale ose ato që kalojnë kohë të gjirë në natyrë të hapur, zhvillojnë një shqisë më të mprehtë të territoreve, kapjes së aromave dhe përdorimit të referencave vizuale të terrenit. Kjo shkollë e terrenit u jep atyre avantazh të dukshëm në gjetjen e rrugës së kthimit, pavarësisht se kjo nuk përbën asnjëherë një garanci absolute suksesi. Malkova nënvizon se orientimi është një aftësi rreptësisht individuale, e cila ndryshon rrënjësisht nga njëra mace te tjetra, duke u ndikuar fuqishëm nga gjenetika, temperamenti dhe shprehitë e fituara. Ndërkohë që felinat që e njohin pëllëmbë për pëllëmbë zonën e tyre mbështeten te shenjat e natyrës për të lëvizur, një mace me reflekse të shkëlqyera përsëri mund të përfundojë e humbur nëse ndodhet në metropole komplekse. Asfiksia urbane, dendësia e lartë e ndërtesave, gumëzhima e trafikut dhe pengesat e panjohura e kthejnë gjetjen e shtëpisë në një mision tejet të ndërlikuar. Po ashtu, një kafshë e tmerruar nga zhurmat ka prirjen të izolohet duke u fshehur thellë, edhe pse mund të jetë vetëm pak metra larg derës së saj të shtëpisë. Për këto arsye, specialistja e fushës u bën thirrje pronarëve që të mos varen kurrë vetëm te fatmirësia e instinkteve të kafshës së tyre. Nëse felina nuk ka shfaqur kurrë interes apo kontakt me botën e jashtme, ajo nuk duhet lënë e lirë në territore të painpektuara me besimin e verbër se do t'ia dalë mbanë të kthehet e vetme. Vendosja e një mikroçipi identifikues, përditësimi i të dhënave të regjistruara të pronësisë dhe sigurimi i një mjedisi të kontrolluar jashtë shtëpisë mbeten masat më të sigurta parandaluese. Në fund të ditës, talenti i maceve për të gjetur rrugën e banesës mbetet një mrekulli e natyrës, por absolutisht jo një garanci e përgjithshme. Disa prej tyre thyejnë rekorde distancash për t'u kthyer, ndërsa të tjerat dorëzohen sapo humbasin horizontin e lagjes.