Dilema historike e Luginës: A mund të bashkohet me Kosovën pa prekur kufijtë ekzistues?

Ka tema politike që mund të shtyhen përkohësisht nën qilim, mirëpo ato nuk zhduken kurrë përmes heshtjes. Një ndër to mbetet aspirata e qartë e shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, e vulosur zyrtarisht në Referendumin e 1–2 marsit 1992, ku u kërkua autonomi politike e territoriale e shoqëruar me të drejtën e bashkimit me Kosovën. Ky proces i rëndësishëm u organizua në periudhën më kritike dhe më të dhimbshme të shpërbërjes së ish-Federatës Jugosllave. Në këtë votim historik morën pjesë afërsisht 46 mijë qytetarë, prej të cilëve rreth 98 për qind e mbështetën fuqishëm këtë opsion. Edhe sot e kësaj dite, ky dokument strategjik mbetet i parealizuar. Megjithatë, fakti që një qëllim i tillë nuk ka gjetur zbatim për më shumë se tri dekada, nuk do të thotë se ai është shuar nga kujtesa kolektive dhe politike e këtij rajoni. Këtu pikërisht lind pikëpyetja dhe sfida madhore e ditëve tona. A mund të pretendohet përmbushja e këtij vullneti të shprehur në vitin 1992, pa rrezikuar hapjen e derës, haptazi apo fshehurazi, për ndarjen e vetë Kosovës? Dhe krahas saj shtrohet një tjetër dilemë edhe më vendimtare: A ekziston mundësia që ky bashkim të bëhet pjesë e një arkitekture paqeje në të ardhmen, duke ruajtur njëkohësisht të pacenuar tërësinë territoriale të Kosovës? Këto nuk janë thjesht pyetje që i takojnë vetëm banorëve të Preshevës. Këto janë dilema që sfidojnë drejtpërdrejt Prishtinën, Beogradin, Tiranën, strukturat e Bashkimit Evropian dhe mbi të gjitha, Uashingtonin zyrtar. Çfarë kërkoi në të vërtetë referendumi i vitit 1992? Një ndër gabimet më të zakonshme në debatet publike është thjeshtimi i tepërt i këtij referendumi në një formulim sipërfaqësor. Në realitet, pyetja e shtruar para votuesve ishte mjaft e strukturuar: ajo përfshinte autonominë politike dhe territoriale të shqiptarëve në tri komunat e Luginës, e kombinuar me të drejtën e qartë për t'iu bashkuar Kosovës. Për pasojë, bëhet fjalë për dy shtylla të ndërlidhura ngushtë: autonominë politiko-territoriale, dhe të drejtën e pakontestueshme për bashkim me Kosovën. Kjo përbën çelësin për një lexim sa më të saktë historik. Ky referendum nuk ishte thjesht një manifestim emocional, por një mjet pragmatik i përdorur nga liderët lokalë shqiptarë në një kohë kur harta e Evropës Juglindore po ridizajnohej nga rrënojat e Jugosllavisë dhe kur e drejta e vetëvendosjes kishte marrë vëmendjen kryesore ndërkombëtare. Më 16 shkurt 1992, në qytetin e Preshevës u mblodh një kuvend me 96 delegatë ku u shqyrtuan modele të ndryshme autonomie, për t'i hapur rrugë pastaj votimit popullor më 1 dhe 2 mars. Prandaj, nga prizmi historik, ky akt duhet parë si një dëshmi e fuqishme politike e një epoke të kaluar, dhe jo si një dekret që prodhon automatikisht ndryshime kufijsh në kohën e sotme. Një referendum mund të shfaqë dëshirën e zjarrtë të një popullsie, por materializimi i tij gjeografik kërkon konstelacione gjeopolitike, juridike dhe diplomatike që nuk lindin vetëm nga një rezultat votimi. Parimi i vetëvendosjes nuk nënkupton ndryshim automatik të kufijve Në këtë pikë ballafaqohemi me një nga nyjet më të ngatërruara të së drejtës ndërkombëtare. Parimi i vetëvendosjes së popujve gëzon njohje të gjerë universale. Neni 1 i Pakteve Ndërkombëtare për të Drejtat Civile e Politike, si dhe ato Ekonomike, Sociale e Kulturore, u garanton popujve lirinë për të përcaktuar statusin e tyre politik dhe zhvillimin e tyre shoqëror. Megjithatë, arkitektura globale e sigurisë mbron po aq rreptësisht edhe paprekshmërinë e kufijve ekzistues të shteteve suverane. Edhe vetë Karta e Organizatës së Kombeve të Bashkuara ndalon rreptësisht çdo dhunë ndaj integritetit territorial ose pavarësisë së cilitdo shtet anëtar. Për këtë arsye, në praktikën diplomatike ndërkombëtare rruga drejt zgjidhjes mbetet jashtëzakonisht sfiduese.