Raporti i Freedom House: Qeveria në Serbi përdori forcën për të shuar revoltat e organizuara në rrugë digjitale

Përpjekjet e qeverive autoritare për të kufizuar qasjen e qytetarëve në internet, keqpërdorimi i kornizave ligjore dhe përmbajtjet e prodhuara nga inteligjenca artificiale kanë ngritur barriera të reja për lirinë e shprehjes dhe marrjen e informacioneve. Ky është konstatimi kryesor i dokumentit më të ri nga organizata Freedom House, i cili dëshmon se liria në hapësirën digjitale globale ka shënuar rënie për të gjashtëmbëdhjetin vit radhazi. Në këtë optikë, raporti ndalet edhe te situata në Serbi, duke sjellë në vëmendje protestat e udhëhequra nga studentët kundër pushtetit, të cilat shpërthyen si pasojë e tragjedisë së vitit 2024 në stacionin hekurudhor, ku humbën jetën 16 njerëz pas shembjes së tendës prej betoni. "Autoritetet e shtypën me forcë valën e protestave, shumë prej të cilave ishin koordinuar përmes platformave digjitale", thuhet shprehimisht në dokument. Kian Vesteinsson, hulumtues dhe zëvendësdrejtor për kërkime në Freedom House, si dhe autor i raportit, u shpreh se regjimet autokratike po e shndërrojnë rrjetin në një aparat të rreptë mbikëqyrjeje, duke vendosur arbitrarisht mbi qasjen, shikueshmërinë dhe zërin e qytetarëve. Sipas tij, diktatorët po derdhin fonde për t'i izoluar njerëzit nga interneti, ndaj angazhimi duhet të synojë dështimin e censurës. Nga ana e tij, drejtori ekzekutiv i Freedom House, Jamie Fly, theksoi se strukturat autoritare po shfrytëzojnë inteligjencën artificiale si një mjet lufte. Ai shtoi se është jetike që aktivistët dhe mbrojtësit e të drejtave të njeriut të pajisen me teknologjitë më të fundit për të përballuar këto rreziqe dhe për të nxitur zgjerimin e lirisë në shoqëritë e mbyllura. Gjatë vitit të kaluar, qytetarët në mbarë globin kanë shfrytëzuar mjetet digjitale për t'u organizuar dhe ngritur kundër pushteteve, vëren organizata. Ndër vendet e Ballkanit Perëndimor, në raport figuron vetëm Serbia, e cila ka ruajtur kategorizimin si vend "pjesërisht i lirë" për sa i përket ambientit online, status ky që e mban prej vitit 2024, pasi më parë konsiderohej si shtet "i lirë". Në pothuajse gjysmën e shteteve të vëzhguara është vënë re një tkurrje e lirisë digjitale. Më konkretisht, situata është përkeqësuar në 16 nga 38 vendet e marra në shqyrtim në këtë raport. Irani ka regjistruar rënien më të theksuar, duke u rreshtuar krah Kinës dhe Mianmarit si vendet me treguesit më alarmantë për lirinë në internet. Rënie të ndjeshme kanë pësuar edhe Jordania e Nigeria, ndërsa Gjeorgjia ka rënë nga grupi i shteteve "të lira" në atë të vendeve "pjesërisht të lira". Freedom House e arsyeton këtë ndryshim me faktin se udhëheqja vazhdoi goditjen ndaj aktivizmit digjital dhe zërave kritikë ndaj partisë në pushtet, Ëndrra Gjeorgjiane. Nga ana tjetër, përmirësim është regjistruar në tetë shtete. Për të dytin vit radhazi, Bangladeshi ka shënuar hapat më të mëdhenj përpara, pas reformave të ndërmarra pas rënies nga pushteti të Sheikh Hasinës, sundimi i së cilës u dallua për censurë dhe survejim masiv. Gambia po ashtu ka shënuar progres të ngadaltë në lirinë e internetit, pas largimit nga pushteti të liderit represiv Yahya Jammeh afër një dekadë më parë. Vetëm nëntë vende në shkallë globale arrijnë të plotësojnë kriteret për t'u konsideruar të lira në këtë fushë, ku Estonia është dalluar si vendi me ambientin më të sigurt dhe të lirë online gjatë periudhës së analizuar. Sa i përket Iranit, raporti nënvizon se autoritetet atje ndërmorën një goditje brutale në janar ndaj lëvizjes protestuese kundër qeverisë, e cila ishte organizuar pjesërisht nëpërmjet rrjeteve sociale, duke e shoqëruar këtë me masa të rënda kufizuese.